5 φλιτζάνια καφέ την ημέρα ίσως «θωρακίζουν» το συκώτι

Για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, ο καφές αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Είναι η πρώτη συνήθεια της ημέρας, η μικρή «ανάσα» στη δουλειά ή η αφορμή για μια συνάντηση με φίλους. Τα τελευταία χρόνια, όμως, η επιστημονική κοινότητα στρέφει ολοένα και περισσότερο το ενδιαφέρον της όχι μόνο στις διεγερτικές ιδιότητές του, αλλά και στις πιθανές ευεργετικές επιδράσεις του στην υγεία.

Μία νέα μεγάλη επιστημονική μελέτη, που δημοσιεύθηκε την 1η Ιουλίου στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Clinical Gastroenterology and Hepatology, έρχεται να ενισχύσει αυτή την εικόνα, υποδεικνύοντας ότι η τακτική κατανάλωση καφέ συνδέεται με σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης σοβαρών παθήσεων του ήπατος, ακόμη και του καρκίνου του ήπατος.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά όσους καταναλώνουν πέντε ή περισσότερα φλιτζάνια καφέ ημερησίως, καθώς παρουσίασαν έως και 47% μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης ηπατοκυτταρικού καρκινώματος, της συχνότερης μορφής πρωτοπαθούς καρκίνου του ήπατος.

Οι επιστήμονες, πάντως, σπεύδουν να διευκρινίσουν ότι τα αποτελέσματα δεν σημαίνουν πως ο καφές λειτουργεί ως «φάρμακο» ή προλαμβάνει από μόνος του τις ηπατικές νόσους. Πρόκειται για μια παρατηρητική μελέτη, η οποία κατα- ισχυρές συσχετίσεις, χωρίς όμως να αποδεικνύει σχέση αιτίας και αποτελέσματος.

Η μεγαλύτερη ανάλυση για τον καφέ και την υγεία του ήπατος

Η νέα έρευνα βασίστηκε σε δεδομένα της UK Biobank, μίας από τις μεγαλύτερες βιοϊατρικές βάσεις δεδομένων παγκοσμίως. Οι ερευνητές ανέλυσαν στοιχεία από 354.957 άνδρες και γυναίκες ηλικίας 40 έως 69 ετών, οι οποίοι κατά την έναρξη της μελέτης δεν έπασχαν ούτε από κίρρωση ούτε από ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα.

Στη συνέχεια παρακολούθησαν επί σειρά ετών την πορεία της υγείας των συμμετεχόντων, εξετάζοντας:

• την εμφάνιση κίρρωσης του ήπατος,
• την ανάπτυξη ηπατοκυτταρικού καρκίνου (HCC),
• καθώς και τους θανάτους που σχετίζονταν με ηπατικές παθήσεις.

Σε αντίθεση με παλαιότερες μελέτες, οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν μόνο στις επιδημιολογικές παρατηρήσεις. Χρησιμοποίησαν επίσης απεικονιστικές εξετάσεις μαγνητικής τομογραφίας (MRI) και πρωτεωμικούς βιοδείκτες, επιδιώκοντας να διερευνήσουν κατά πόσο οι διαφορές που παρατηρούνταν αντανακλούσαν πραγματικές βιολογικές μεταβολές στο ήπαρ.

Όσο περισσότερος καφές, τόσο μεγαλύτερη η προστασία

Τα αποτελέσματα έδειξαν μια εντυπωσιακή σχέση μεταξύ της ποσότητας καφέ και της πιθανής προστασίας του ήπατος.

• 1 έως 2 φλιτζάνια ημερησίως

Η κατανάλωση ενός έως δύο φλιτζανιών συνδέθηκε με:

• 20% μικρότερο κίνδυνο κίρρωσης
• 24% μικρότερο κίνδυνο καρκίνου του ήπατος
• 31% χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου από ηπατικές παθήσεις

• 3 έως 4 φλιτζάνια ημερησίως

Σε όσους κατανάλωναν τρία έως τέσσερα φλιτζάνια καθημερινά καταγράφηκαν:

• 35% μικρότερος κίνδυνος κίρρωσης
• 35% μικρότερος κίνδυνος καρκίνου του ήπατος
• 41% μικρότερος κίνδυνος θανάτου που σχετίζεται με το ήπαρ

• 5 ή περισσότερα φλιτζάνια ημερησίως

Τα μεγαλύτερα οφέλη εμφανίστηκαν στην ομάδα με τη μεγαλύτερη κατανάλωση καφέ:

• 32% χαμηλότερος κίνδυνος κίρρωσης
• 47% χαμηλότερος κίνδυνος ηπατοκυτταρικού καρκίνου
• 42% χαμηλότερος κίνδυνος θανάτου από ηπατική νόσο

Οι ερευνητές παρατήρησαν, πάντως, ότι η προσθήκη μεγάλων ποσοτήτων ζάχαρης ή άλλων γλυκαντικών φαίνεται να μειώνει ελαφρώς τα πιθανά οφέλη.

«Δεν πρόκειται απλώς για πιο υγιεινές συνήθειες»

Ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης, ο ηπατολόγος μεταμοσχεύσεων Hyunseok Kim, από το Cedars-Sinai Medical Center στο Λος Άντζελες, χαρακτήρισε ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι τα επιδημιολογικά δεδομένα επιβεβαιώθηκαν και από βιολογικούς δείκτες.

Όπως ανέφερε: «Ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία της μελέτης είναι ότι μπορέσαμε να συνδέσουμε τις επιδημιολογικές παρατηρήσεις με αντικειμενικά βιολογικά δεδομένα. Διαπιστώσαμε συνεπείς συσχετίσεις ανάμεσα στα κλινικά αποτελέσματα, στις απεικονίσεις του ήπατος με μαγνητική τομογραφία και στους πρωτεωμικούς βιοδείκτες, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι ο καφές συνδέεται με μια πιο υγιή βιολογία του ήπατος και όχι απλώς με έναν συνολικά πιο υγιεινό τρόπο ζωής».

Από την πλευρά της, η διαιτολόγος προληπτικής καρδιολογίας Mich- Routhenstein, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη, σημείωσε ότι τα ευρήματα δεν αποτέλεσαν έκπληξη για την επιστημονική κοινότητα. Όπως επισήμανε, προηγούμενες έρευνες είχαν ήδη υποδείξει ότι ο καφές συνδέεται με καλύτερη καρδιομεταβολική και ηπατική υγεία, ενώ η νέα μελέτη ενισχύει περαιτέρω αυτές τις ενδείξεις.

Γιατί το ήπαρ χρειάζεται προστασία

Το ήπαρ αποτελεί το μεγαλύτερο εσωτερικό όργανο του ανθρώπινου σώματος και επιτελεί περισσότερες από 500 ζωτικές λειτουργίες. Συμμετέχει:

• στον μεταβολισμό,
• την αποτοξίνωση,
• την παραγωγή πρωτεϊνών,
• τη ρύθμιση της γλυκόζης και
• την αποθήκευση βιταμινών και μετάλλων.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι χρόνιες ηπατικές παθήσεις και ο καρκίνος του ήπατος συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα προβλήματα δημόσιας υγείας παγκοσμίως, με εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους κάθε χρόνο.

Παράλληλα, η European Association for the Study of the Liver επισημαίνει ότι η αύξηση της παχυσαρκίας, του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και της μη αλκοολικής λιπώδους νόσου του ήπατος οδηγεί σε συνεχή άνοδο των χρόνιων ηπατικών νοσημάτων στην Ευρώπη.

Η έγκαιρη πρόληψη, η σωστή διατροφή, η αποφυγή της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ και ο τακτικός ιατρικός έλεγχος εξακολουθούν να αποτελούν τους βασικούς πυλώνες προστασίας του ήπατος.

Δεν είναι μόνο η καφεΐνη: Τα πολύτιμα συστατικά που φαίνεται να προστατεύουν το ήπαρ

Για πολλά χρόνια η επιστημονική κοινότητα πίστευε ότι η καφεΐνη ήταν το βασικό «όπλο» του καφέ απέναντι σε διάφορες χρόνιες παθήσεις. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η νέα μελέτη ενισχύει την άποψη ότι τα οφέλη του καφέ για το ήπαρ δεν οφείλονται αποκλειστικά στην καφεΐνη, αλλά σε ένα πολύπλοκο «κοκτέιλ» εκατοντάδων βιοδραστικών ουσιών που περιέχονται στους κόκκους του καφέ.

Αυτό εξηγεί γιατί αντίστοιχα ευεργετικά αποτελέσματα παρατηρήθηκαν και σε άτομα που κατανάλωναν ντεκαφεϊνέ καφέ, γεγονός που στρέφει το ενδιαφέρον των επιστημόνων προς άλλες φυσικές ενώσεις.

Οι φυσικές «ασπίδες» του καφέ

Ο καφές περιέχει περισσότερες από 1.000 διαφορετικές χημικές ενώσεις, αρκετές από τις οποίες παρουσιάζουν ισχυρή βιολογική δράση.

Μεταξύ των σημαντικότερων είναι:

• χλωρογενικό οξύ (chlorogenic acid)
• καφεϊκό οξύ
• φερουλικό οξύ
• καφεστόλη (cafestol)
• καβεόλη (kahweol)
• πολυφαινόλες
• αντιοξειδωτικά φλαβονοειδή

Οι ουσίες αυτές φαίνεται ότι:

• περιορίζουν το οξειδωτικό στρες,
• μειώνουν τη χρόνια φλεγμονή,
• προστατεύουν τα ηπατικά κύτταρα,
• συμβάλλουν στη μείωση της ίνωσης,
• επηρεάζουν θετικά τον μεταβολισμό των λιπιδίων,
• ενισχύουν τη λειτουργία των μιτοχονδρίων,
• βοηθούν στην αντιμετώπιση της συσσώρευσης λίπους στο ήπαρ.

Τι δείχνουν οι μαγνητικές τομογραφίες και οι βιοδείκτες

Ένα από τα στοιχεία που διαφοροποιεί τη συγκεκριμένη έρευνα από πολλές προηγούμενες είναι ότι οι επιστήμονες δεν περιορίστηκαν στις δηλώσεις των συμμετεχόντων σχετικά με τις διατροφικές τους συνήθειες.

Χρησιμοποίησαν:

• μαγνητικές τομογραφίες του ήπατος,
• πρωτεωμική ανάλυση,
• εξειδικευμένους βιοδείκτες αίματος.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι κατανάλωναν περισσότερο καφέ παρουσίαζαν δείκτες που παρέπεμπαν σε καλύτερη λειτουργική κατάσταση του ήπατος, κάτι που, σύμφωνα με τους συγγραφείς, ενισχύει σημαντικά την αξιοπιστία των ευρημάτων.

«Δεν είναι απλώς θέμα τρόπου ζωής»

Ο επικεφαλής της μελέτης, Hyunseok Kim, εξήγησε ότι οι ερευνητές αναζητούσαν ακριβώς αυτό: να διαπιστώσουν αν ο καφές σχετίζεται με πραγματικές βιολογικές αλλαγές ή αν απλώς όσοι πίνουν καφέ ακολουθούν συνολικά πιο υγιεινό τρόπο ζωής.

Η απάντηση, σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα, φαίνεται να γέρνει προς την πρώτη εκδοχή. Οι βιολογικοί δείκτες που καταγράφηκαν υποστηρίζουν την ύπαρξη πραγματικών μεταβολών στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το ήπαρ.

Ο καφές έχει ήδη μπει στις κατευθυντήριες οδηγίες για το ήπαρ

Η νέα έρευνα δεν εμφανίζεται σε επιστημονικό κενό. Τα τελευταία χρόνια, αρκετοί διεθνείς οργανισμοί αναγνωρίζουν ότι η τακτική κατανάλωση καφέ μπορεί να αποτελεί μέρος ενός υγιεινού τρόπου ζωής για άτομα με αυξημένο κίνδυνο ηπατικής νόσου.

Η European Association for the Study of the Liver αναφέρει στις κατευθυντήριες οδηγίες της ότι η κατανάλωση περίπου τριών φλιτζανιών καφέ ημερησίως συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο προόδου της ηπατικής ίνωσης και ανάπτυξης ηπατοκυτταρικού καρκίνου.

Αντίστοιχη θέση έχει διατυπώσει και η American Association for the Study of Liver Diseases, η οποία επισημαίνει ότι τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία υποστηρίζουν πιθανό προστατευτικό ρόλο του καφέ απέναντι στις χρόνιες ηπατικές παθήσεις.

Τι είχε δείξει η μεγάλη μετα-ανάλυση του 2017

Η νέα μελέτη έρχεται να επιβεβαιώσει μία από τις πιο γνωστές μετα-αναλύσεις των τελευταίων ετών. Το 2017, στο επιστημονικό περιοδικό BMJ, δημοσιεύθηκε ανάλυση που περιλάμβανε περισσότερες από 200 προηγούμενες μελέτες.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι:

• όσοι έπιναν καφέ εμφάνιζαν μικρότερο κίνδυνο χρόνιας ηπατικής νόσου,
• μικρότερο κίνδυνο κίρρωσης,
• μικρότερο κίνδυνο καρκίνου του ήπατος,
• αλλά και χαμηλότερη συνολική θνησιμότητα.

Η συγκεκριμένη μετα-ανάλυση θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες που έχουν πραγματοποιηθεί για τις επιδράσεις του καφέ στην υγεία.

Το ήπαρ κινδυνεύει περισσότερο από όσο πιστεύουμε

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι τα ηπατικά νοσήματα εξελίσσονται συχνά σιωπηλά, χωρίς συμπτώματα για πολλά χρόνια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πάσχουν από χρόνια ηπατική νόσο χωρίς να το γνωρίζουν.

Αντίστοιχα, η European Association for the Study of the Liver προειδοποιεί ότι η μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος εξελίσσεται σε μία από τις μεγαλύτερες απειλές δημόσιας υγείας στην Ευρώπη, κυρίως λόγω της παχυσαρκίας και του σακχαρώδη διαβήτη.

Και στην Ελλάδα οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου

Η Ελληνική Εταιρεία Μελέτης Ήπατος έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η αύξηση της παχυσαρκίας, του μεταβολικού συνδρόμου και της καθιστικής ζωής οδηγεί σε ολοένα μεγαλύτερο αριθμό περιστατικών λιπώδους διήθησης του ήπατος.

Παράλληλα, η Ελληνική Γαστρεντερολογική Εταιρεία τονίζει ότι η πρόληψη εξακολουθεί να αποτελεί το ισχυρότερο «όπλο» απέναντι στις χρόνιες ηπατικές παθήσεις.

Στους βασικούς παράγοντες προστασίας περιλαμβάνονται:

• διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους,
• μεσογειακή διατροφή,
• τακτική σωματική άσκηση,
• περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ,
• έλεγχος του σακχαρώδη διαβήτη,
• αντιμετώπιση της δυσλιπιδαιμίας,
• διακοπή του καπνίσματος.

Ο καφές δεν υποκαθιστά την πρόληψη

Παρά τον ενθουσιασμό που προκαλούν τα νέα δεδομένα, όλοι οι ειδικοί επιμένουν σε μία κρίσιμη επισήμανση: Ο καφές δεν αποτελεί θεραπεία.

Δεν μπορεί να αντιστρέψει από μόνος του την κίρρωση, να θεραπεύσει τον καρκίνο του ήπατος ή να αντικαταστήσει τις ιατρικές οδηγίες. Αντίθετα, φαίνεται να λειτουργεί ως ένας ακόμη προστατευτικός παράγοντας μέσα σε ένα συνολικά υγιεινό πρότυπο ζωής.

Η ίδια η ερευνητική ομάδα επισημαίνει ότι επόμενος στόχος είναι να απομονωθούν οι ουσίες του καφέ που ευθύνονται για αυτές τις ευεργετικές επιδράσεις και να διευκρινιστεί με μεγαλύτερη βεβαιότητα ο βιολογικός μηχανισμός πίσω από τα εντυπωσιακά ευρήματα.

Πόσος καφές είναι τελικά ασφαλής; Οι ειδικοί απαντούν

Τα εντυπωσιακά ευρήματα της νέας μελέτης μπορεί να προκαλούν αισιοδοξία, ωστόσο οι επιστήμονες σπεύδουν να βάλουν τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση: περισσότερος καφές δεν σημαίνει απαραίτητα και περισσότερη υγεία για όλους.

Παρότι οι συμμετέχοντες που κατανάλωναν πέντε ή περισσότερα φλιτζάνια ημερησίως εμφάνισαν τη μεγαλύτερη μείωση στον κίνδυνο καρκίνου του ήπατος, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η ιδανική ποσότητα καφέ διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η ηλικία, το ιστορικό υγείας, η αρτηριακή πίεση, η ποιότητα του ύπνου και η ατομική ευαισθησία στην καφεΐνη.

Ο ηπατολόγος Hyunseok Kim επισημαίνει ότι ο καφές θα πρέπει να αποτελεί μέρος ενός συνολικά υγιεινού τρόπου ζωής και όχι να αντιμετωπίζεται ως «θεραπεία» ή «ασπίδα» απέναντι στις ηπατικές παθήσεις.

«Η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους, η τακτική άσκηση, ο περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ και ο σωστός έλεγχος του σακχαρώδη διαβήτη και της χοληστερόλης εξακολουθούν να αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες πρόληψης», τονίζει.

Οι διεθνείς οδηγίες για την καφεΐνη

Σύμφωνα με την European Food Safety Authority, για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες η πρόσληψη έως 400 mg καφεΐνης ημερησίως θεωρείται ασφαλής. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου σε 3 έως 5 φλιτζάνια καφέ φίλτρου, ανάλογα με τον τρόπο παρασκευής και το είδος του καφέ.

Αντίστοιχα, ο U.S. Food and Drug Administration αναφέρει ότι έως 400 mg καφεΐνης την ημέρα δεν φαίνεται να συνδέονται με σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες στους περισσότερους υγιείς ενήλικες.

Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η περιεκτικότητα σε καφεΐνη διαφέρει σημαντικά μεταξύ:

• του ελληνικού καφέ,
• του espresso,
• του φίλτρου,
• του στιγμιαίου καφέ,
• αλλά και των ενεργειακών ροφημάτων.

Γι’ αυτό, η συνολική ημερήσια πρόσληψη καφεΐνης είναι πιο σημαντική από τον αριθμό των φλιτζανιών.

Ποιοι πρέπει να είναι πιο προσεκτικοί

Παρότι ο καφές φαίνεται να ωφελεί πολλούς ανθρώπους, δεν είναι κατάλληλος σε μεγάλες ποσότητες για όλους. Οι ειδικοί συστήνουν εξατομικευμένη κατανάλωση σε άτομα με:

• ανεξέλεγκτη αρτηριακή υπέρταση,
• σοβαρές καρδιακές αρρυθμίες,
• έντονο άγχος ή κρίσεις πανικού,
• χρόνια αϋπνία,
• αυξημένη ευαισθησία στην καφεΐνη,
• εγκυμοσύνη ή θηλασμό.

Η American College of Obstetricians and Gynecologists και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνιστούν στις εγκύους να περιορίζουν την κατανάλωση καφεΐνης σε περίπου 200 mg ημερησίως, καθώς υψηλότερες ποσότητες έχουν συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών της κύησης.

Μαύρος καφές ή καφές με ζάχαρη;

Η διαιτολόγος Mich- Routhenstein υπογραμμίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο πίνουμε τον καφέ μας μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τα συνολικά οφέλη του. Ο σκέτος καφές, χωρίς μεγάλη ποσότητα ζάχαρης, σιροπιών, σαντιγί ή επεξεργασμένων κρεμών, αποτελεί την καλύτερη επιλογή.

Όπως εξηγεί, η υπερβολική πρόσληψη ζάχαρης και κορεσμένων λιπαρών μπορεί να αυξήσει:

• τη φλεγμονή,
• την αντίσταση στην ινσουλίνη,
• την αύξηση του σωματικού βάρους,
• τη λιπώδη διήθηση του ήπατος,

αναιρώντας μέρος των πιθανών προστατευτικών επιδράσεων του καφέ.

Η σημασία του ύπνου

Ένα ακόμη μήνυμα της μελέτης είναι ότι η κατανάλωση καφέ πρέπει να συμβαδίζει με έναν ποιοτικό ύπνο. Η Δρ. Mich- Routhenstein συνιστά ο καφές με καφεΐνη να καταναλώνεται κατά προτίμηση τις πρωινές ή τις πρώτες μεσημεριανές ώρες, ώστε να μην επηρεάζει τον κιρκάδιο ρυθμό.

Η χρόνια έλλειψη ύπνου έχει συνδεθεί με:

• διαταραχές του μεταβολισμού,
• αυξημένη φλεγμονή,
• δυσκολία στη ρύθμιση του σακχάρου,
• αυξημένο κίνδυνο λιπώδους νόσου του ήπατος.

Το ήπαρ «υποφέρει» σιωπηλά

Το ήπαρ έχει μια μοναδική ικανότητα να αναγεννάται. Παρ’ όλα αυτά, μπορεί να υφίσταται βλάβες επί πολλά χρόνια χωρίς εμφανή συμπτώματα. Σύμφωνα με την American Liver Foundation, αρκετοί ασθενείς διαγιγνώσκονται με προχωρημένη ηπατική νόσο μόνο όταν εμφανιστούν σοβαρές επιπλοκές, όπως:

• ασκίτης,
• κιρσορραγία οισοφάγου,
• ηπατική ανεπάρκεια,
• ή καρκίνος του ήπατος.

Γι’ αυτό οι ειδικοί επιμένουν ότι τα άτομα με παράγοντες κινδύνου (όπως παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη, χρόνια κατανάλωση αλκοόλ ή χρόνια ηπατίτιδα Β και C) πρέπει να υποβάλλονται σε τακτικό ιατρικό έλεγχο.

Τι μένει από τη νέα μελέτη

Η νέα έρευνα προσθέτει ακόμη ένα σημαντικό κομμάτι στο επιστημονικό παζλ που συνδέει τον καφέ με την υγεία του ήπατος. Η παρακολούθηση σχεδόν 355.000 ανθρώπων, σε συνδυασμό με τη χρήση σύγχρονων βιοδεικτών και απεικονιστικών εξετάσεων, ενισχύει την αξιοπιστία των ευρημάτων και δείχνει ότι η συστηματική κατανάλωση καφέ συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο:

• κίρρωσης,
• ηπατοκυτταρικού καρκίνου,
• και θανάτου από ηπατική νόσο.

Παρ’ όλα αυτά, οι επιστήμονες υπενθυμίζουν ότι πρόκειται για παρατηρητική μελέτη. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να αποδείξει πως ο καφές προκαλεί άμεσα τη μείωση του κινδύνου. Για να τεκμηριωθεί σχέση αιτίας και αποτελέσματος απαιτούνται περαιτέρω κλινικές μελέτες.