Ο Μπέρτραντ Ράσελ (18 Μαΐου 1872 – 2 Φεβρουαρίου 1970) παραμένει μία από τις πιο λαμπερές διάνοιες της ανθρωπότητας. Ένας στοχαστής που άφησε μια διαχρονική παρακαταθήκη και το 1950 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας για «τα ποικίλα και σημαντικά έργα του, μέσα από τα οποία υπερασπίζεται τα ανθρωπιστικά ιδεώδη και την ελευθερία της σκέψης».
Στις 11 Δεκεμβρίου εκείνης της χρονιάς, ο 78χρονος τότε Μπέρτραντ Ράσελ ανέβηκε στο βήμα στη Στοκχόλμη για να παραλάβει το βραβείο. Η σπουδαία ομιλία του συμπεριλήφθηκε αργότερα στο βιβλίο Nobel Writers on Writing, ως ένα από τα πιο ολοκληρωμένα και ουσιαστικά δείγματα ανθρώπινης σκέψης που έχουν παρουσιαστεί ποτέ από το πόντιουμ.
Οι επιθυμίες ως κινητήριος δύναμη
Ο Μπέρτραντ Ράσελ ξεκίνησε εξετάζοντας το βασικό κίνητρο που καθοδηγεί την ανθρώπινη συμπεριφορά:
«Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα υποκινείται από την επιθυμία. Υπάρχει μια εντελώς λανθασμένη θεωρία, την οποία υποστηρίζουν ορισμένοι ένθερμοι ηθικολόγοι, σύμφωνα με την οποία είναι δυνατόν να αντισταθούμε στην επιθυμία προς όφελος του καθήκοντος και των ηθικών αρχών.
Υποστηρίζω ότι αυτή η θεωρία είναι λανθασμένη, όχι επειδή κανένας άνθρωπος δεν ενεργεί ποτέ από αίσθημα καθήκοντος, αλλά επειδή το καθήκον δεν ασκεί καμία επιρροή πάνω του, εκτός εάν ο ίδιος επιθυμεί να είναι συνεπής προς αυτό. Εάν θέλετε να γνωρίζετε τι θα κάνουν οι άνθρωποι, πρέπει να γνωρίζετε όχι μόνο –ή κυρίως– τις υλικές συνθήκες της ζωής τους, αλλά ολόκληρο το σύστημα των επιθυμιών τους και τη σχετική ισχύ καθεμιάς από αυτές».
Ο άνθρωπος, όπως επισήμανε, διαφέρει από τα υπόλοιπα ζώα σε ένα πολύ σημαντικό σημείο: διαθέτει ορισμένες επιθυμίες που είναι, κατά κάποιον τρόπο, απεριόριστες, δηλαδή δεν μπορούν ποτέ να ικανοποιηθούν ολοκληρωτικά και τον κρατούν διαρκώως ανήσυχο. «Ο βόας, όταν φάει ένα επαρκές γεύμα, κοιμάται και δεν ξυπνά μέχρι να χρειαστεί να τραφεί ξανά. Οι άνθρωποι, ως επί το πλείστον, δεν είναι έτσι».
Ο Ράσελ αναγνώρισε τέσσερις τέτοιες απεριόριστες επιθυμίες: την αποκτητικότητα, τον ανταγωνισμό, τη ματαιοδοξία και την αγάπη για την εξουσία. Και τις παρουσίασε με σειρά επίδρασης στην ανθρώπινη συμπεριφορά.
1. Αποκτητικότητα: Η επιθυμία να έχουμε συνεχώς περισσότερα
Η αποκτητικότητα – ένας όρος που χρησιμοποίησε ο Ράσελ – είναι η επιθυμία να κατέχει κάποιος όσο το δυνατόν περισσότερα αγαθά ή δικαιώματα πάνω σε αυτά. Το κίνητρο αυτό, όπως τόνισε στην ομιλία του, πιθανότατα προέρχεται από έναν συνδυασμό φόβου και ανάγκης για την εξασφάλιση των απαραίτητων αγαθών.
Για να εξηγήσει τη δύναμή του, αναφέρθηκε σε δύο μικρά κορίτσια από την Εσθονία, με τα οποία είχε γίνει φίλος και τα οποία είχαν γλιτώσει οριακά από τον θάνατο λόγω πείνας κατά τη διάρκεια ενός λιμού. Τα κορίτσια ζούσαν με την οικογένειά του και είχαν στη συνέχεια της ζωής τους άφθονο φαγητό. Παρ’ όλα αυτά, περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους επισκεπτόμενα γειτονικά αγροκτήματα, έκλεβαν πατάτες και τις αποθήκευαν.
Κατά τον Ράσελ, κάτι αντίστοιχο συνέβη και με τον Ροκφέλερ, ο οποίος είχε γνωρίσει ακραία φτώχεια στην παιδική του ηλικία και πέρασε την ενήλικη ζωή του συσσωρεύοντας ολοένα και περισσότερα πλούτη. «Όσα κι αν αποκτήσετε, θα επιθυμείτε πάντοτε να αποκτήσετε περισσότερα. Ο κορεσμός είναι ένα όνειρο που θα σας διαφεύγει για πάντα».
Το 1938, ο Χένρι Μίλερ περιέγραψε επίσης αυτή τη θεμελιώδη κινητήρια δύναμη στον στοχασμό του σχετικά με το πώς τα χρήματα μετατράπηκαν σε ανθρώπινη εμμονή. Δεκαετίες αργότερα, οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θα ονόμαζαν αυτή την ιδέα «ηδονικό διάδρομο»: την τάση του ανθρώπου να επιστρέφει γρήγορα σε ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ικανοποίησης, όσο κι αν βελτιώνονται οι συνθήκες της ζωής του.
2. Ανταγωνισμός: Η ανάγκη να ηττηθεί ο αντίπαλος
Για τον Ράσελ, όμως, ακόμη και αυτή η στοιχειώδης επιθυμία – δηλαδή η απόκτηση όλο και περισσότερων – επισκιάζεται από μια ισχυρότερη: την τάση του ανθρώπου για ανταγωνισμό.
«Ο κόσμος θα ήταν πιο ευτυχισμένος εάν η αποκτητικότητα ήταν πάντοτε ισχυρότερη από τον ανταγωνισμό. Στην πραγματικότητα, όμως, πολλοί άνθρωποι θα δέχονταν με χαρά να οδηγηθούν στη φτώχεια, εάν μπορούσαν με αυτόν τον τρόπο να εξασφαλίσουν την ολοκληρωτική καταστροφή των αντιπάλων τους».
Ο Ράσελ υποστήριξε, επομένως, ότι η επιθυμία του ανθρώπου να ξεπεράσει ή ακόμη και να καταστρέψει τους ανταγωνιστές του μπορεί να γίνει ισχυρότερη από το ίδιο του το οικονομικό συμφέρον.
3. Ματαιοδοξία: Η βαθιά επιθυμία να μας προσέχουν
Ωστόσο, ακόμη και ο ανταγωνισμός υποχωρεί μπροστά σε ένα άλλο ανθρώπινο χαρακτηριστικό: τον ναρκισσισμό και τη ματαιοδοξία. Σε μια παρατήρηση που αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ο Ράσελ ανέφερε:
«Η ματαιοδοξία είναι ένα κίνητρο τεράστιας ισχύος. Αρκεί κάποιος να παρατηρήσει τα παιδιά. Κάνουν πράγματα επιδιώκοντας την προσοχή. Κάνουν κάτι και λένε: “Κοίταξέ με”. Το “κοίταξέ με” είναι μία από τις πιο θεμελιώδεις επιθυμίες της ανθρώπινης καρδιάς. Και μπορεί να λάβει αναρίθμητες μορφές, από τις γελοίες συμπεριφορές μέχρι την επιδίωξη της υστεροφημίας».
Και προφανώς η επιθυμία για προσοχή, αναγνώριση και θαυμασμό δεν περιορίζεται στην παιδική ηλικία. Αντίθετα, μπορεί να ακολουθεί τον άνθρωπο σε ολόκληρη τη ζωή του και να εκφράζεται με εντελώς διαφορετικούς τρόπους. Η επιρροή της ματαιοδοξίας σε ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής είναι ορατή, από το τρίχρονο παιδί μέχρι τον ηγεμόνα που με ένα συνοφρύωμά του κάνει τον κόσμο να τρέμει».
4. Αγάπη για την εξουσία: Η ισχυρότερη ανθρώπινη επιθυμία
Το ισχυρότερο από τα τέσσερα κίνητρα, σύμφωνα με τον Ράσελ, είναι η αγάπη για την εξουσία. «Η αγάπη για την εξουσία συγγενεύει στενά με τη ματαιοδοξία, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση το ίδιο πράγμα. Αυτό που χρειάζεται η ματαιοδοξία για να ικανοποιηθεί είναι η δόξα και είναι εύκολο να αποκτήσει κανείς δόξα χωρίς εξουσία. Πολλοί άνθρωποι προτιμούν τη δόξα από την εξουσία, αλλά συνολικά αυτοί επηρεάζουν λιγότερο την πορεία των γεγονότων από εκείνους που προτιμούν την εξουσία από τη δόξα».
Όπως και η ματαιοδοξία, η εξουσία είναι ακόρεστη. Τίποτα λιγότερο από την παντοδυναμία δεν θα μπορούσε να την ικανοποιήσει ολοκληρωτικά. Επειδή, μάλιστα, αποτελεί κυρίως το ελάττωμα των δραστήριων και ενεργητικών ανθρώπων, η επίδρασή της στα γεγονότα είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με το πόσο συχνά εμφανίζεται. «Είναι, πράγματι, με μεγάλη διαφορά το ισχυρότερο κίνητρο».
Ο Ράσελ τόνισε ότι η αγάπη για την εξουσία ενισχύεται σημαντικά μέσα από την ίδια την εμπειρία της άσκησής της. Αυτό ισχύει τόσο για την περιορισμένη εξουσία ενός μικρού αξιωματούχου όσο και για την απόλυτη δύναμη ενός ηγεμόνα.
Όποιος έχει ταλαιπωρηθεί στα χέρια ενός μικρόψυχου γραφειοκράτη μπορεί να επιβεβαιώσει την ακρίβεια αυτής της παρατήρησης. Πρόκειται για μια συμπεριφορά την οποία η Χάνα Άρεντ είχε καταδικάσει με αξιομνημόνευτο τρόπο ως μια ιδιαίτερη μορφή βίας.
«Σε κάθε αυταρχικό καθεστώς, οι κάτοχοι της εξουσίας γίνονται ολοένα και πιο τυραννικοί καθώς γνωρίζουν τις απολαύσεις που μπορεί να προσφέρει η δύναμη. Καθώς η εξουσία πάνω στους ανθρώπους εκδηλώνεται με το να τους αναγκάζει κάποιος να κάνουν όσα θα προτιμούσαν να μην κάνουν, ο άνθρωπος που υποκινείται από την αγάπη για την εξουσία είναι πιθανότερο να προκαλέσει πόνο παρά να επιτρέψει την ευχαρίστηση».
Η δημιουργική πλευρά της εξουσίας
Ο Ράσελ, ωστόσο, ήταν ένας στοχαστής με εξαιρετική ευαισθησία στις λεπτές αποχρώσεις και στις αντιθέσεις από τις οποίες είναι υφασμένη η ζωή. Γι’ αυτό προειδοποίησε ότι θα ήταν λάθος να θεωρηθεί η αγάπη για την εξουσία ένα απολύτως αρνητικό κίνητρο.
Από την επιθυμία του ανθρώπου να κυριαρχήσει πάνω στο άγνωστο προκύπτουν πολύτιμες επιδιώξεις, όπως η αναζήτηση της γνώσης και ολόκληρη η επιστημονική πρόοδος.
«Θα ήταν απόλυτο λάθος να καταδικάσουμε συνολικά την αγάπη για την εξουσία ως κίνητρο. Το εάν αυτό το κίνητρο θα σας οδηγήσει σε χρήσιμες ή επιβλαβείς πράξεις εξαρτάται από το κοινωνικό σύστημα και από τις ικανότητές σας. Εάν οι ικανότητές σας είναι θεωρητικές ή τεχνικές, θα συνεισφέρετε στη γνώση ή στην τεχνολογία και, κατά κανόνα, η δραστηριότητά σας θα είναι χρήσιμη».
Ένας πολιτικός μπορεί επίσης να υποκινείται από την αγάπη για την εξουσία. Συνήθως, όμως, το κίνητρο αυτό συνδέεται με την επιθυμία του να πραγματοποιήσει μια συγκεκριμένη κατάσταση πραγμάτων, την οποία για κάποιον λόγο προτιμά από την υπάρχουσα πραγματικότητα.
Η δευτερεύουσα επιθυμία για διέγερση
Στη συνέχεια, ο Ράσελ στράφηκε σε μια σειρά δευτερευόντων κινήτρων. Επαναφέροντας τις διαχρονικές ιδέες του σχετικά με την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην πλήξη και τη διέγερση, ξεκίνησε από την «αγάπη για τη συγκίνηση».
«Οι άνθρωποι αποδεικνύουν την ανωτερότητά τους απέναντι στα άλογα ζώα μέσα από την ικανότητά τους να βαριούνται, αν και μερικές φορές, παρατηρώντας τους πιθήκους στον ζωολογικό κήπο, έχω σκεφτεί ότι ίσως διαθέτουν και εκείνοι τα πρώτα ίχνη αυτού του κουραστικού συναισθήματος. Όπως κι αν έχει, η εμπειρία δείχνει ότι η διαφυγή από την πλήξη είναι μία από τις πραγματικά ισχυρές επιθυμίες σχεδόν όλων των ανθρώπων».
Κατά τον Ράσελ, αυτή η μεθυστική αγάπη για διέγερση ενισχύεται από τον καθιστικό χαρακτήρα της σύγχρονης ζωής, ο οποίος έχει διαρρήξει τον φυσικό δεσμό ανάμεσα στο σώμα και το μυαλό. Έναν αιώνα αφότου ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω είχε διατυπώσει τη δική του αντίθεση στον καθιστικό τρόπο ζωής, ο Ράσελ ανέφερε:
«Η πνευματική μας συγκρότηση είναι προσαρμοσμένη σε μια ζωή πολύ έντονης σωματικής εργασίας. Όταν ήμουν νεότερος, συνήθιζα να περνώ τις διακοπές μου περπατώντας. Διένυα περίπου 40 χιλιόμετρα την ημέρα και, όταν ερχόταν το βράδυ, δεν χρειαζόμουν τίποτα για να μη βαρεθώ, καθώς η απόλαυση και μόνο του να καθίσω ήταν απολύτως αρκετή».
Η σύγχρονη ζωή, ωστόσο, δεν μπορεί να οργανωθεί με βάση τόσο απαιτητικές σωματικές δραστηριότητες. Μεγάλο μέρος της εργασίας είναι καθιστικό, ενώ οι περισσότερες χειρωνακτικές δουλειές ασκούν μόνο λίγους, εξειδικευμένους μυς.
Η ανάγκη για διεξόδους διέγερσης
Ο πολιτισμένος τρόπος ζωής έχει γίνει υπερβολικά ήρεμος και ελεγχόμενος. Για να παραμείνει σταθερός, σύμφωνα με τον Ράσελ, πρέπει να προσφέρει ακίνδυνες διεξόδους στις παρορμήσεις που οι μακρινοί πρόγονοι του ανθρώπου ικανοποιούσαν μέσα από το κυνήγι.
Με το χαρακτηριστικό χιούμορ του, πρότεινε κάθε μεγάλη πόλη να διαθέτει τεχνητούς καταρράκτες, τους οποίους οι άνθρωποι θα μπορούσαν να κατεβαίνουν με εξαιρετικά εύθραυστα κανό, καθώς και πισίνες γεμάτες με μηχανικούς καρχαρίες.
Πέρα από τον σαρκασμό, όμως, η ουσία της πρότασής του ήταν σοβαρή: η κοινωνία πρέπει να δημιουργεί εποικοδομητικούς τρόπους εκτόνωσης της ανθρώπινης ανάγκης για ένταση και συγκίνηση. «Τίποτα στον κόσμο δεν είναι πιο συναρπαστικό από μια στιγμή ξαφνικής ανακάλυψης ή εφεύρεσης. Και πολύ περισσότεροι άνθρωποι είναι ικανοί να βιώσουν τέτοιες στιγμές απ’ όσους πιστεύουμε μερικές φορές».
[penci_related_posts title=”ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:” number=”8″ style=”grid” align=”none” displayby=”cat” orderby=”random”]
