Η παιδίατρος Άννα Παρδάλη αναλύει στο -.gr τον ρόλο του παιδιάτρου στη σεξουαλική υγεία των εφήβων, περιγράφοντάς τον ως το πρώτο ασφαλές σημείο πρόσβασης στην υγεία, αλλά και ως γέφυρα ανάμεσα στον νέο και την οικογένεια. Απέναντι στον δισταγμό πολλών νέων να μιλήσουν, υπογραμμίζει ότι η σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον γιατρό και το παιδί είναι η βασική προϋπόθεση για ουσιαστική βοήθεια. Τέλος, τονίζει: «Κανένας έφηβος δεν πρέπει να φοβάται τόσο πολύ την αντίδραση των ενηλίκων, ώστε να στερείται την ιατρική φροντίδα που χρειάζεται».
Η σεξουαλική υγεία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συνολικής υγείας του ανθρώπου, και η εφηβεία είναι η περίοδος όπου τίθενται τα θεμέλιά της. Σε αυτά τα χρόνια το σώμα αλλάζει γρήγορα, οι πρώτες σχέσεις αποκτούν βάρος και διαμορφώνονται οι αντιλήψεις για την οικειότητα, τη συναίνεση και την προστασία του εαυτού και του άλλου.
Ταυτόχρονα, όμως, αποτελεί και μια φάση αυξημένης ευαλωτότητας, καθώς οι πρώτες ερωτικές επαφές είναι συχνά απρογραμμάτιστες, ενώ και η προφύλαξη δεν εφαρμόζεται πάντα σωστά. Το αποτέλεσμα είναι οι έφηβοι να εκτίθενται στον κίνδυνο μιας εγκυμοσύνης ή σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων.
Όταν λοιπόν μια επαφή γεννά φόβο και ανησυχία για πιθανό κίνδυνο, πού και σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί ένας έφηβος; Ίσως ο παιδίατρος να μην είναι ο πρώτος γιατρός που θα σκεφτεί κανείς ως αρμόδιο για να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Κι όμως, για έναν έφηβο που φοβάται, ο παιδίατρος είναι ο άνθρωπος που τον γνωρίζει από τότε που γεννήθηκε, που έχει παρακολουθήσει κάθε στάδιο της ζωής του και με τον οποίο έχει ήδη χτίσει μια σχέση βαθιάς εμπιστοσύνης.
Η κα Άννα Παρδάλη, παιδίατρος και αντιπρόεδρος της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής, εξηγεί στο -.gr πώς ο παιδίατρος μπορεί να γίνει ένα σαφαλές καταφύγιο για τον έφηβο. Να κάνει την πρώτη εκτίμηση, να κρίνει αν χρειάζονται εξετάσεις ή άμεση φροντίδα και να τον βοηθήσει να καταλάβει τι ακολουθεί.
Για πολλούς εφήβους, ωστόσο, υπάρχει ένα κρίσιμο εμπόδιο πριν από κάθε συζήτηση: ο φόβος της αποκάλυψης.
Ερ: Κα Παρδάλη, ας υποθέσουμε ότι σας τηλεφωνεί ένας 16χρονος που γνωρίζετε εδώ και χρόνια από τις επισκέψεις του στο ιατρείο σας. Κάτι τον ανησυχεί μετά από μια σεξουαλική επαφή. Πριν εξηγήσει τι συνέβη, σας ρωτά «Αν σας το πω, θα ενημερώσετε τους γονείς μου;» Τι του απαντάτε;
Α.Π.: Θα του απαντούσα πρώτα απ’ όλα ότι χαίρομαι που με εμπιστεύτηκε και ότι έκανε πολύ σωστά που επικοινώνησε μαζί μου.
Θα του έλεγα: «Μπορείς να μου μιλήσεις ελεύθερα. Είμαι εδώ για να σε ακούσω και να σε βοηθήσω, όχι για να σε κρίνω ή να σε μαλώσω. Όσα μου λες αντιμετωπίζονται με σεβασμό και εχεμύθεια. Υπάρχουν όμως ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες, για λόγους ασφάλειας ή επειδή το απαιτεί ο νόμος, μπορεί να χρειαστεί να εμπλακεί ένας γονέας ή άλλος αρμόδιος ενήλικας. Αν προκύψει κάτι τέτοιο, θα σου εξηγήσω τι χρειάζεται να γίνει και θα προσπαθήσουμε να το διαχειριστούμε μαζί».
Θεωρώ πολύ σημαντικό να μη δίνουμε στον έφηβο απόλυτες υποσχέσεις απορρήτου που ενδεχομένως δεν μπορούμε να τηρήσουμε. Το ιατρικό απόρρητο αποτελεί θεμελιώδη αρχή της ιατρικής πράξης.
Στην περίπτωση όμως των ανηλίκων, πρέπει να συνυπολογίζουμε τη γονική μέριμνα, την ηλικία και την ωριμότητα του εφήβου, καθώς και την ανάγκη προστασίας του όταν υπάρχει σοβαρός κίνδυνος για την υγεία ή την ασφάλειά του. Υπάρχει επίσης μια σημαντική πρακτική διάσταση. Η ηλεκτρονική συνταγογράφηση, τα παραπεμπτικά, τα μηνύματα και τα αποτελέσματα εξετάσεων ενδέχεται, ανάλογα με την πρόσβαση που έχει ο γονέας, να γίνουν ορατά.
Οφείλουμε επομένως να εξηγούμε με ειλικρίνεια και τα πρακτικά όρια της εμπιστευτικότητας. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με υποσχέσεις απόλυτης μυστικότητας. Χτίζεται όταν ο έφηβος γνωρίζει ότι ο γιατρός θα τον αντιμετωπίσει με σεβασμό, ειλικρίνεια και διακριτικότητα.
ΕΡ: Στο ίδιο τηλεφώνημα, ποιες είναι οι πρώτες ερωτήσεις που κάνετε; Πώς κρίνετε αν χρειάζεται άμεση αξιολόγηση;
Α.Π.: Το πρώτο που με ενδιαφέρει είναι να καταλάβω εάν υπάρχει κάποιο επείγον πρόβλημα. Θα ξεκινούσα με απλές και ήρεμες ερωτήσεις, χωρίς να δημιουργήσω την αίσθηση ανάκρισης. Θα ρωτούσα πότε συνέβη η επαφή, εάν χρησιμοποιήθηκε προφυλακτικό, εάν αυτό έσπασε ή μετακινήθηκε, τι είδους επαφή υπήρξε και εάν ο έφηβος παρουσιάζει κάποιο σύμπτωμα.
Εφόσον χρειάζεται, θα διερευνούσα την πιθανότητα εγκυμοσύνης, το ιστορικό εμβολιασμού έναντι του HPV και της ηπατίτιδας Β και την πιθανότητα έκθεσης σε κάποιο συγκεκριμένο παθογόνο. Εξίσου σημαντικό είναι να διαπιστώσω εάν η επαφή ήταν συναινετική ή εάν υπήρξε πίεση, εξαναγκασμός, απειλή ή κάποια μορφή κακοποίησης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και όταν δεν υπάρχουν συμπτώματα, ο χρόνος είναι καθοριστικός. Εάν υπάρχει πιθανή έκθεση στον HIV, πρέπει να αξιολογηθεί άμεσα αν χρειάζεται προφύλαξη μετά την έκθεση (PEP). Εφόσον ενδείκνυται, πρέπει να ξεκινήσει το συντομότερο δυνατόν και πάντως εντός 72 ωρών από την έκθεση.
Εάν υπάρχει κίνδυνος ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, πρέπει να συζητηθούν έγκαιρα οι διαθέσιμες επιλογές επείγουσας αντισύλληψης. Αντίστοιχα, σοβαρός πόνος στην κάτω κοιλία, πυρετός, έντονος πόνος ή οίδημα στους όρχεις, σημαντική αιμορραγία ή υποψία σεξουαλικής κακοποίησης απαιτούν επείγουσα εκτίμηση.
Ο παιδίατρος μπορεί να αναλάβει την αρχική αξιολόγηση, τη συμβουλευτική, την εκτίμηση του κινδύνου, τον κατάλληλο εργαστηριακό έλεγχο και, ανάλογα με την εμπειρία και τις δυνατότητές του, τη θεραπευτική αντιμετώπιση.
Για τα χλαμύδια και τον γονόκοκκο, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνται κυρίως μοριακές εξετάσεις NAAT, οι οποίες μπορούν να πραγματοποιηθούν σε κατάλληλο δείγμα ούρων ή επίχρισμα, ανάλογα με την ανατομική περιοχή της πιθανής έκθεσης. Η χρονική στιγμή του ελέγχου έχει σημασία, καθώς ένας πολύ πρώιμος αρνητικός έλεγχος μπορεί να χρειαστεί επανάληψη.
Όταν απαιτείται, ο παιδίατρος συνεργάζεται με γυναικολόγο, δερματολόγο-αφροδισιολόγο, λοιμωξιολόγο ή εξειδικευμένη μονάδα εφηβικής υγείας. Το σημαντικό είναι ο έφηβος να μη μείνει μόνος του προσπαθώντας να αποφασίσει ποια ιατρική ειδικότητα χρειάζεται. Από την άλλη, ούτε ο παιδίατρος είναι απαραίτητο να αντιμετωπίσει μόνος του κάθε πρόβλημα. Είναι όμως πολύ σημαντικό να αποτελέσει το πρώτο ασφαλές σημείο πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας.
ΕΡ: Υπάρχει κάποιο περιστατικό από το ιατρείο, χωρίς αναγνωρίσιμα στοιχεία, που δείχνει τι δυσκολεύεται να πει ένας έφηβος;
Α.Π.: Αυτό που παρατηρούμε στην εφηβική ιατρική είναι ότι πολλές φορές οι έφηβοι δεν δυσκολεύονται τόσο να περιγράψουν ένα ιατρικό σύμπτωμα, όσο να εξηγήσουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες προέκυψε.
Ένας έφηβος μπορεί, για παράδειγμα, να αναφέρει ένα γενικό σωματικό ενόχλημα ή μια ανησυχία για την υγεία του, ενώ στην πραγματικότητα εκείνο που τον απασχολεί είναι μια προσωπική εμπειρία για την οποία φοβάται να μιλήσει. Μπορεί να ανησυχεί ότι θα απογοητεύσει τους γονείς του, ότι ο γιατρός θα τον κρίνει ή ότι ένα προσωπικό του ζήτημα θα αποκαλυφθεί. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται χρόνος, διακριτικότητα και κυρίως η δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης.
Ορισμένες φορές η ουσιαστική συζήτηση δεν γίνεται στην πρώτη επίσκεψη, αλλά σε κάποια επόμενη, όταν ο έφηβος αισθανθεί περισσότερο ασφαλής. Το σημαντικό είναι να μη θεωρούμε ότι η σιωπή σημαίνει απουσία προβλήματος. Στην εφηβική ιατρική, η σχέση εμπιστοσύνης δεν είναι απλώς ένα συμπληρωματικό στοιχείο της φροντίδας. Είναι πολλές φορές η βασική προϋπόθεση για να μπορέσουμε να προσφέρουμε ουσιαστική βοήθεια.
Ερ: Αν ένας έφηβος θέλει να εξεταστεί για κάποιο ΣΜΝ, σε ποιο στάδιο χρειάζεται η συναίνεση του γονέα ή του κηδεμόνα;
Εδώ χρειάζεται να διαχωρίσουμε δύο έννοιες: την εμπιστευτικότητα και τη νομικά έγκυρη συναίνεση για μια ιατρική πράξη. Στην Ελλάδα, ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας, Ν. 3418/2005, στο άρθρο 12, προβλέπει ότι όταν ο ασθενής είναι ανήλικος, η συναίνεση για την ιατρική πράξη παρέχεται από τα πρόσωπα που ασκούν τη γονική μέριμνα ή έχουν την επιμέλειά του.
Παράλληλα, ο γιατρός οφείλει να λαμβάνει υπόψη την ηλικία, την ωριμότητα και την ικανότητα κατανόησης του ανηλίκου και να επιδιώκει την ενεργό συμμετοχή του στη διαδικασία. Δεν υπάρχει, επομένως, ένας γενικός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο κάθε έφηβος μπορεί αυτομάτως να προχωρήσει μόνος του σε όλες τις ιατρικές πράξεις.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο παιδίατρος πρέπει να αρνηθεί να ακούσει έναν έφηβο που ζητά βοήθεια, επειδή δεν είναι ενήμεροι οι γονείς του Η πρώτη επικοινωνία είναι πολύτιμη ευκαιρία να κατανοήσουμε το πρόβλημα, να αξιολογήσουμε εάν υπάρχει κίνδυνος και να εξηγήσουμε στον έφηβο ποιες διαδικασίες απαιτούνται.
Για συγκεκριμένες εξετάσεις, θεραπείες ή παραπομπές, το ζήτημα της συναίνεσης πρέπει να αξιολογείται σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο. Η γενική συμβουλευτική, η ιατρική εξέταση και οι επείγουσες παρεμβάσεις δεν έχουν πάντοτε τις ίδιες προϋποθέσεις, ενώ ο νόμος προβλέπει εξαιρέσεις σε ορισμένες κατεπείγουσες περιπτώσεις. Πιστεύω ότι ο παιδίατρος μπορεί να λειτουργήσει και ως γέφυρα ανάμεσα στον έφηβο και την οικογένεια.
Εάν το παιδί φοβάται την αντίδραση των γονιών του, μπορούμε να το βοηθήσουμε να προετοιμαστεί για τη συζήτηση, να συμφωνήσουμε τι χρειάζεται να ειπωθεί και, εφόσον είναι ασφαλές, να πραγματοποιήσουμε μια κοινή συνάντηση.
Η προσέγγιση αλλάζει όταν υπάρχει υποψία ενδοοικογενειακής βίας, σεξουαλικής κακοποίησης ή κίνδυνος για τον ανήλικο. Τότε προτεραιότητα έχει η προστασία του παιδιού και η εφαρμογή των σχετικών νομικών υποχρεώσεων.
Ο στόχος μας δεν είναι να απομακρύνουμε τον έφηβο από την οικογένειά του, αλλά να τον βοηθήσουμε να αναζητήσει φροντίδα, διατηρώντας όσο είναι δυνατόν την εμπιστοσύνη και την ασφάλειά του.
ΕΡ: Ο παιδίατρος μπορεί να ζητήσει να μιλήσει κατ’ ιδίαν με τον έφηβο όταν έχει έρθει με γονέα; Τι λέτε στον γονέα;
Α.Π.: Θεωρώ ότι είναι μια πολύ σημαντική πρακτική στην εφηβική ιατρική. Από μια ηλικία και μετά, καλό είναι ένα μέρος της τακτικής παιδιατρικής επίσκεψης να πραγματοποιείται χωρίς την παρουσία του γονέα.
Δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα ή ότι υποψιαζόμαστε κάτι. Πρόκειται για μια διαδικασία που βοηθά τον έφηβο να αναπτύξει σταδιακά αυτονομία και υπευθυνότητα απέναντι στην υγεία του.
Στον γονέα θα εξηγούσα ότι αυτή η πρακτική εφαρμόζεται ως μέρος της εφηβικής φροντίδας και ότι δεν αφορά αποκλειστικά τη σεξουαλικότητα, αλλά και τον ύπνο, τη διατροφή, το σχολείο, τη διάθεση, τις σχέσεις με τους συνομηλίκους και τις συμπεριφορές που ενδέχεται να επηρεάζουν την υγεία. Στον έφηβο, από την άλλη, δεν θα ξεκινούσα με μια άμεση ερώτηση του τύπου «Έχεις κάνει σεξ;’.
Θα προτιμούσα μια πιο ανοιχτή προσέγγιση:»Στην ηλικία σου είναι φυσιολογικό να υπάρχουν απορίες για το σώμα, τις σχέσεις ή τη σεξουαλικότητα. Αν υπάρχει κάτι που σε απασχολεί, μπορούμε να το συζητήσουμε. Δεν χρειάζεται να μου πεις κάτι που δεν θέλεις’.
Η συζήτηση πρέπει να είναι σταδιακή, με ερωτήσεις που δεν προϋποθέτουν συγκεκριμένη σεξουαλική συμπεριφορά ή προσανατολισμό και χωρίς να πιέζουν το παιδί. Ο έφηβος πρέπει να αισθάνεται ότι έχει το δικαίωμα να μιλήσει, αλλά και το δικαίωμα να μη μιλήσει ακόμη.
Πολλές φορές, η πιο σημαντική στιγμή δεν είναι εκείνη κατά την οποία ο έφηβος μας αποκαλύπτει κάτι, αλλά εκείνη κατά την οποία αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να επιστρέψει και να μας το πει όταν αισθανθεί έτοιμος.
Ερ: Ανοίγετε προληπτικά τη συζήτηση για τη σεξουαλική υγεία σε ένα τακτικό ραντεβού; Ποια ηλικία θεωρείτε κατάλληλη;
Α.Π.: Η συζήτηση για τη σεξουαλική υγεία δεν πρέπει να αρχίζει όταν ο έφηβος έχει ήδη ξεκινήσει τη σεξουαλική του ζωή ή όταν προκύψει κάποιο πρόβλημα. Αρχίζει ουσιαστικά από την παιδική ηλικία, με απλές συζητήσεις για το σώμα, την ιδιωτικότητα, τα προσωπικά όρια και τον σεβασμό.
Κατά την πρώιμη εφηβεία, περίπου στα 11–13 χρόνια, μπορούμε σταδιακά να μιλήσουμε για τις αλλαγές της ήβης, τη σεξουαλική ανάπτυξη, τη συναίνεση, τις σχέσεις, την αντισύλληψη και την πρόληψη των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων.
Ιδιαίτερη θέση έχει ο εμβολιασμός έναντι του HPV. Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δυνατότητες πρωτογενούς πρόληψης ορισμένων μορφών καρκίνου και πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, ιδανικά πριν από την έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας.
Στα 15–16 χρόνια η συζήτηση γίνεται περισσότερο εξατομικευμένη και πρακτική. Μιλάμε για τη σωστή χρήση του προφυλακτικού, τη διπλή προστασία έναντι ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης και ΣΜΛ, τις διαθέσιμες αντισυλληπτικές μεθόδους, την επείγουσα αντισύλληψη και τις περιπτώσεις στις οποίες απαιτείται εργαστηριακός έλεγχος.
Θέλω όμως να τονίσω κάτι: η πρόληψη δεν είναι προτροπή για πρώιμη έναρξη σεξουαλικών επαφών.
Είναι η παροχή της απαραίτητης γνώσης ώστε ο έφηβος να μπορεί να αποφασίζει υπεύθυνα, να αναγνωρίζει τα προσωπικά του όρια και να μη νιώθει ότι πρέπει να κάνει κάτι επειδή το κάνουν οι φίλοι του.
Η απόφαση να καθυστερήσει κάποιος την έναρξη της σεξουαλικής του ζωής είναι απολύτως σεβαστή, όπως και η απόφαση να μη συνεχίσει μια σεξουαλική δραστηριότητα για την οποία δεν αισθάνεται έτοιμος. Η σεξουαλική αγωγή αφορά πρωτίστως την υγεία, τη συναίνεση, τον αυτοσεβασμό και τον σεβασμό προς τον άλλον.
ΕΡ: Από τις συζητήσεις σας με τους εφήβους στο ιατρείο, θεωρείτε ότι υπάρχουν κενά στην ενημέρωσή τους για τη σεξουαλική υγεία; Ποια από αυτά, στην πράξη, μπορεί να τους εκθέσουν σε κίνδυνο;
Α.Π.: Οι σημερινοί έφηβοι έχουν πρόσβαση σε τεράστιο όγκο πληροφοριών γύρω από το σεξ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι διαθέτουν και ολοκληρωμένη σεξουαλική αγωγή. Πολλοί γνωρίζουν ότι το προφυλακτικό προστατεύει από τις σεξουαλικώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις, αλλά δεν γνωρίζουν πάντοτε πώς χρησιμοποιείται σωστά, ότι πρέπει να τοποθετείται πριν από οποιαδήποτε γεννητική επαφή και να παραμένει σε όλη τη διάρκειά της ή ότι δεν παρέχει απόλυτη προστασία έναντι λοιμώξεων που μεταδίδονται και με επαφή δέρματος ή βλεννογόνων, όπως ο HPV και ο έρπης των γεννητικών οργάνων.
Ελληνικά ερευνητικά δεδομένα της Μονάδας Εφηβικής Υγείας της Β΄ Παιδιατρικής Κλινικής του ΕΚΠΑ έχουν αναδείξει αυτή τη σημαντική απόσταση ανάμεσα στη θεωρητική γνώση και στην πραγματική εφαρμογή της προφύλαξης.
Σε παλαιότερη μελέτη αναφερόταν ότι το 85% των σεξουαλικά δραστήριων εφήβων χρησιμοποιούσε προφυλακτικό. Ωστόσο, μόλις το 50% ανέφερε χρήση σε κάθε επαφή, ενώ το 30% ανέφερε χρήση σε κάθε επαφή και σε όλη τη διάρκειά της. Τα συγκεκριμένα ποσοστά αφορούν το ερευνητικό δείγμα εκείνης της περιόδου και δεν αποτελούν σημερινά πανελλαδικά δεδομένα.
Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι άλλο πράγμα είναι να γνωρίζεις την ανάγκη προφύλαξης και άλλο να μπορείς να την εφαρμόζεις σωστά και συστηματικά. Σημαντικό δε ρόλο παίζουν και τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της εφηβείας. Ο έφηβος συχνά επικεντρώνεται στο παρόν, υποτιμά τον κίνδυνο ή θεωρεί ότι μια δυσάρεστη συνέπεια μπορεί να συμβεί στους άλλους, αλλά όχι στον ίδιο.
Ένα επιπλέον ζήτημα είναι η έκθεση στην πορνογραφία και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που μπορεί να δημιουργεί μη ρεαλιστικές προσδοκίες γύρω από το σώμα, τις σχέσεις και τη σεξουαλική συμπεριφορά.
Πολλοί έφηβοι δυσκολεύονται να μιλήσουν για τη συναίνεση, τα προσωπικά τους όρια ή την επιθυμία τους να αρνηθούν μια επαφή. Πιστεύω ότι το μεγαλύτερο κενό δεν βρίσκεται μόνο στην έλλειψη γνώσεων, αλλά κυρίως στην έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας και στην αδυναμία μετατροπής της γνώσης σε υπεύθυνη συμπεριφορά.
ΕΡ: Πιστεύετε ότι οι καμπάνιες ενημέρωσης φτάνουν στα αυτιά των παιδιών; Πώς θα σχεδιάζατε εσείς μια καμπάνια
Α.Π.: Οι καμπάνιες ενημέρωσης μπορούν να έχουν σημαντική συμβολή στην πρόληψη. Ωστόσο, πολλές φορές περιορίζονται σε γενικά μηνύματα, όπως «χρησιμοποίησε προφυλακτικό» ή «προστάτεψε τον εαυτό σου». Πρόκειται ασφαλώς για σωστά μηνύματα, αλλά δεν αρκούν.
Ο έφηβος χρειάζεται πρακτική γνώση. Χρειάζεται να γνωρίζει όχι μόνο τι πρέπει να κάνει, αλλά και πώς θα το κάνει, πού μπορεί να απευθυνθεί και τι θα συμβεί εάν χρειαστεί βοήθεια.
Θα σχεδίαζα μια καμπάνια που θα μιλούσε στη γλώσσα των εφήβων, χωρίς ηθικολογία, ενοχοποίηση ή εκφοβισμό.
Θα αξιοποιούσα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σύντομα βίντεο, πραγματικά ερωτήματα και διαδραστικό περιεχόμενο, με σαφείς οδηγίες και αξιόπιστες ιατρικές πληροφορίες.
Για παράδειγμα, κάθε έφηβος θα έπρεπε να γνωρίζει ότι εάν σπάσει το προφυλακτικό ή υπάρξει επαφή χωρίς προφύλαξη, δεν πρέπει να περιμένει να εμφανιστούν συμπτώματα. Υπάρχουν παρεμβάσεις που είναι αποτελεσματικές μόνο μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Η επείγουσα αντισύλληψη, ανάλογα με τη μέθοδο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί έως πέντε ημέρες μετά την επαφή, ενώ η προφύλαξη μετά από πιθανή έκθεση στον HIV πρέπει να αξιολογηθεί άμεσα και, εφόσον ενδείκνυται, να αρχίσει το συντομότερο δυνατόν και πάντως εντός 72 ωρών.
Θεωρώ επίσης σημαντική τη συνεργασία παιδιάτρων, σχολείων και οικογενειών. Η σεξουαλική αγωγή δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια μεμονωμένη διάλεξη. Είναι μια συνεχής εκπαιδευτική διαδικασία, που αρχίζει από την παιδική ηλικία και προσαρμόζεται σταδιακά στην ωριμότητα και στις ανάγκες του παιδιού.
Μια επιτυχημένη καμπάνια δεν είναι εκείνη που απλώς ενημερώνει το παιδί. Είναι εκείνη που βοηθά να πάρει τη σωστή απόφαση τη στιγμή που πραγματικά τη χρειάζεται.
ΕΡ: Πολλοί έφηβοι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη για απορίες σχετικά με τη σεξουαλική τους υγεία. Τι θα τους συμβουλεύατε;
Α.Π: Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πλέον μέρος της καθημερινότητας των νέων και είναι αναμενόμενο οι έφηβοι να τη χρησιμοποιούν για ερωτήματα που ενδεχομένως ντρέπονται να θέσουν στους γονείς ή στον γιατρό τους. Δεν θεωρώ ότι πρέπει να την αντιμετωπίζουμε αποκλειστικά ως απειλή.
Μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο εργαλείο πληροφόρησης, βοηθώντας έναν έφηβο να κατανοήσει έναν ιατρικό όρο, να μάθει βασικές πληροφορίες για την αντισύλληψη ή να προετοιμάσει τις ερωτήσεις που θα ήθελε να θέσει στον γιατρό του. Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει ανακριβείς ή ελλιπείς πληροφορίες, να μην αναγνωρίσει τη σοβαρότητα ενός περιστατικού ή να δημιουργήσει ψευδή αίσθηση ασφάλειας. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την κλινική εξέταση, την εξατομικευμένη αξιολόγηση και την ανθρώπινη σχέση εμπιστοσύνης.
Θα συμβούλευα τους εφήβους να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για γενική ενημέρωση, να διασταυρώνουν τις πληροφορίες με αξιόπιστες ιατρικές πηγές και να αποφεύγουν να μοιράζονται ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα ή αναγνωρίσιμες φωτογραφίες.
Αν όμως υπάρχει πιθανότητα εγκυμοσύνης, έκθεση σε σεξουαλικώς μεταδιδόμενη λοίμωξη, κάποιο σύμπτωμα ή περιστατικό σεξουαλικής πίεσης ή κακοποίησης, χρειάζεται επικοινωνία με επαγγελματία υγείας.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει πληροφορίες. Ο παιδίατρος, όμως, μπορεί να αξιολογήσει τον κίνδυνο, να αναλάβει την ευθύνη της ιατρικής φροντίδας και, κυρίως, να ακούσει τον έφηβο χωρίς να τον κρίνει.
ΕΡ: Κλείνοντας, αν μας διαβάζει ένας έφηβος που θέλει να ζητήσει βοήθεια αλλά φοβάται να μιλήσει, με ποια φράση θα τον συμβουλεύατε να ξεκινήσει; Και τι θα λέγατε στους γονείς;
Α.Π.:Θα ήθελα να του πω ότι δεν χρειάζεται να βρει την τέλεια φράση ούτε να εξηγήσει τα πάντα από την πρώτη στιγμή.
Αρκεί να πει:
«Θέλω να σας ρωτήσω κάτι προσωπικό που αφορά την υγεία μου και δεν ξέρω πώς να το πω».
Ή ακόμη πιο απλά:
«Έχω κάνει κάτι που με ανησυχεί και χρειάζομαι τη βοήθειά σας».
Αυτή η πρώτη φράση είναι αρκετή για να ξεκινήσει μια συζήτηση. Και θα ήθελα να γνωρίζει ότι ο παιδίατρος δεν βρίσκεται εκεί για να τον τιμωρήσει, να τον επικρίνει ή να του δημιουργήσει ενοχές. Βρίσκεται εκεί για να τον βοηθήσει.
Προς τους γονείς, το μήνυμά μου θα ήταν εξίσου σαφές. Όταν ένα παιδί αποφασίζει να μιλήσει για κάτι που το ανησυχεί, η πρώτη αντίδραση του γονέα μπορεί να καθορίσει αν θα συνεχίσει να τον εμπιστεύεται. Ακόμη κι αν ο γονέας αιφνιδιαστεί, θυμώσει ή φοβηθεί, χρειάζεται να προσπαθήσει να ακούσει πριν αντιδράσει.
Μια φράση όπως «Χαίρομαι που μου το είπες. Θα το αντιμετωπίσουμε μαζί» μπορεί να είναι πολύ πιο αποτελεσματική από οποιαδήποτε αυστηρή επίπληξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς παραιτούνται από τον παιδαγωγικό τους ρόλο ή από την ανάγκη να συζητήσουν όρια και υπευθυνότητα. Σημαίνει ότι τη στιγμή που το παιδί ζητά βοήθεια, προτεραιότητα έχει η υγεία και η ασφάλειά του.
Το σημαντικότερο μήνυμα που θα ήθελα να μείνει είναι ότι κανένας έφηβος δεν πρέπει να φοβάται τόσο πολύ την αντίδραση των ενηλίκων, ώστε να στερείται την ιατρική φροντίδα που χρειάζεται.
Ο παιδίατρος έχει το προνόμιο να παρακολουθεί το παιδί επί πολλά χρόνια, συχνά από τη γέννησή του. Γνωρίζει την οικογένεια, την αναπτυξιακή του πορεία και τις ιδιαίτερες ανάγκες του. Αυτή η σχέση μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό θεμέλιο εμπιστοσύνης.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους, αλλά συχνά υποτιμημένους ρόλους της παιδιατρικής: να βοηθήσει τον έφηβο να περάσει από την εξάρτηση της παιδικής ηλικίας στην υπευθυνότητα της ενήλικης ζωής, χωρίς να χάσει τη δυνατότητα να ζητά βοήθεια όταν τη χρειάζεται.
Φωτογραφία: istock