Τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι κατά τον Μεσαίωνα οι άνθρωποι με σοβαρές ασθένειες δεν αποκλείονταν από τις κοινότητές τους. Αντίθετα, συχνά τιμούνταν με τις ίδιες ταφικές πρακτικές όπως και οι υπόλοιποι.
Η εικόνα που έχουμε για τις ασθένειες στον Μεσαίωνα είναι συχνά επηρεασμένη από ιστορίες και κινηματογραφικές αναπαραστάσεις. Οι ασθενείς με μεταδοτικές νόσους παρουσιάζονται συχνά ως απομονωμένοι ή κοινωνικά αποκλεισμένοι.
Ωστόσο, μια νέα αρχαιολογική μελέτη αμφισβητεί αυτή την αντίληψη. Ερευνητές που εξέτασαν εκατοντάδες σκελετούς από μεσαιωνικά νεκροταφεία στη Δανία, διαπίστωσαν ότι άνθρωποι που έπασχαν από σοβαρές ασθένειες, όπως η λέπρα και η φυματίωση, δεν αποκλείονταν απαραίτητα από τις κοινότητές τους.
Αντίθετα, τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι πολλοί ασθενείς αντιμετωπίζονταν με παρόμοιο τρόπο με τους υπόλοιπους κατοίκους, ακόμη και μετά τον θάνατό τους.
Τι αποκαλύπτουν οι μεσαιωνικοί τάφοι
Στον χριστιανικό Μεσαίωνα, η θέση ενός τάφου μέσα στο νεκροταφείο είχε ιδιαίτερη σημασία. Η απόσταση από την εκκλησία συχνά αντανακλούσε την κοινωνική και οικονομική θέση του νεκρού. Όσο πιο κοντά βρισκόταν ένας τάφος στον ναό, τόσο μεγαλύτερο θεωρούνταν το κύρος του ανθρώπου που είχε ταφεί εκεί. Οι θέσεις αυτές ήταν συνήθως πιο ακριβές και συνδέονταν με πρόσωπα που διέθεταν οικονομική δύναμη ή κοινωνική επιρροή.
Με αφετηρία αυτή την ιστορική πρακτική, οι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν αν η ασθένεια μπορούσε να επηρεάσει τη μεταχείριση ενός ανθρώπου μετά τον θάνατό του. Η έρευνα επικεντρώθηκε σε δύο ασθένειες που στην ιστορία συνδέθηκαν έντονα με κοινωνικό στίγμα: τη λέπρα και τη φυματίωση.
Aσθένειες του Μεσαίωνα – Η μελέτη των σκελετικών ευρημάτων
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από διεθνή ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Δρ. Σέιτζ Κέλμελις (Saige Kelmelis), αρχαιοβιολόγο στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Ντακότα στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι επιστήμονες ανέλυσαν 939 σκελετούς ενηλίκων από πέντε μεσαιωνικά νεκροταφεία στη Δανία. Τρία από αυτά βρίσκονταν σε πόλεις και δύο σε αγροτικές περιοχές, γεγονός που επέτρεψε τη σύγκριση διαφορετικών κοινωνικών και περιβαλλοντικών συνθηκών.
Οι πόλεις της εποχής είχαν μεγαλύτερη πληθυσμιακή πυκνότητα, κάτι που ευνοούσε την εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών όπως η φυματίωση και η λέπρα.
Πώς εντοπίστηκαν τα ίχνη ασθένειας
Οι ερευνητές εξέτασαν τα οστά αναζητώντας χαρακτηριστικά σημάδια ασθενειών. Η λέπρα μπορεί να αφήσει έντονες αλλοιώσεις στα οστά του προσώπου και φθορές στα άκρα, συχνά ως αποτέλεσμα δευτερογενών λοιμώξεων. Η φυματίωση επηρεάζει κυρίως οστά κοντά στους πνεύμονες και τις αρθρώσεις.
Παράλληλα, οι επιστήμονες χαρτογράφησαν με ακρίβεια κάθε νεκροταφείο και κατέγραψαν τη θέση όλων των τάφων. Έτσι μπορούσαν να συγκρίνουν αν οι άνθρωποι που έφεραν σημάδια ασθένειας θάβονταν σε προνομιακές ή λιγότερο σημαντικές περιοχές.
Aσθένειες του Μεσαίωνα -Ένα απρόσμενο εύρημα
Τα αποτελέσματα ανέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις προσδοκίες των ερευνητών. Σε πολλές περιπτώσεις, άνθρωποι που είχαν προσβληθεί από λέπρα ή φυματίωση θάβονταν σε θέσεις υψηλού κύρους, κοντά στις εκκλησίες.
Με άλλα λόγια, δεν υπήρχαν σαφείς ενδείξεις ότι οι ασθενείς αποκλείονταν κοινωνικά ακόμη και μετά τον θάνατό τους.
Μόνο σε ένα από τα νεκροταφεία καταγράφηκε κάποια διαφοροποίηση. Στην πόλη Ρίμπε, μεγαλύτερο ποσοστό ατόμων με φυματίωση βρέθηκε σε περιοχές χαμηλότερου κύρους. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό πιθανότατα σχετίζεται με διαφορετικά επίπεδα έκθεσης στη νόσο και όχι απαραίτητα με κοινωνικό αποκλεισμό.
Μια διαφορετική εικόνα για τις μεσαιωνικές κοινωνίες
Όπως εξηγεί η επικεφαλής της μελέτης, τα ευρήματα ανατρέπουν μια διαδεδομένη αντίληψη για το πώς αντιμετωπίζονταν οι ασθενείς στο παρελθόν.
«Όταν ξεκινήσαμε αυτή την έρευνα, σκέφτηκα αμέσως τη σκηνή με το κάρο της πανώλης από την ταινία Monty Python and the Holy Grail», δήλωσε η Δρ. Σέιτζ Κέλμελις, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. «Η εικόνα αυτή αντικατοπτρίζει συχνά τον τρόπο με τον οποίο φανταζόμαστε ότι οι άνθρωποι στο παρελθόν – και μερικές φορές ακόμη και σήμερα – αντιδρούσαν στις σοβαρές ασθένειες».
Ωστόσο, όπως επισημαίνει η ίδια, τα αρχαιολογικά στοιχεία δείχνουν μια πιο σύνθετη πραγματικότητα.
«Η μελέτη μας δείχνει ότι οι μεσαιωνικές κοινότητες δεν αντιδρούσαν όλες με τον ίδιο τρόπο. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ασθενείς θάβονταν δίπλα στους γείτονές τους και αντιμετωπίζονταν όπως οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος».
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι χρειάζονται περισσότερες ανασκαφές για να αποκτήσουμε μια πλήρη εικόνα των ταφικών πρακτικών της εποχής. Παράλληλα, αναγνωρίζουν ότι ορισμένες μολύνσεις μπορεί να μην άφησαν ίχνη στα οστά.
Όπως σημειώνει η Δρ. Κέλμελις, «είναι πιθανό κάποιοι άνθρωποι να είχαν μολυνθεί από τα βακτήρια, αλλά να πέθαναν πριν εμφανιστούν αλλαγές στον σκελετό τους. Χωρίς τη χρήση γονιδιωματικών μεθόδων, ίσως να μην μπορέσουμε να κατανοήσουμε πλήρως πόσο επηρέασαν αυτές οι ασθένειες τις μεσαιωνικές κοινότητες».
Φωτογραφία: You Tube
