Στην πραγματική ζωή καμία φιλία δεν λειτουργεί πάντα με αυστηρή ισορροπία 50/50. Η καθημερινότητα αλλάζει, οι δυσκολίες εμφανίζονται και υπάρχουν περίοδοι όπου ο ένας άνθρωπος δίνει περισσότερα, στηρίζει περισσότερο ή έχει μεγαλύτερη ανάγκη από βοήθεια. Αυτό είναι φυσιολογικό. Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα σε μια προσωρινή ανισορροπία και σε μια μόνιμη, δομική ανισότητα μέσα στη σχέση.
Όταν το ίδιο άτομο είναι πάντα εκείνο που κάνει το πρώτο βήμα, πάντα εκείνο που ακούει, πάντα εκείνο που εμφανίζεται όταν χρειάζεται στήριξη, ενώ ο άλλος μοιάζει διαρκώς απασχολημένος, διαρκώς σε κρίση ή διαρκώς σε θέση να παίρνει χωρίς να δίνει, τότε η φιλία αρχίζει να θυμίζει περισσότερο εξάντληση παρά σύνδεση.
Όπως τονίζεται στο Psychology Today, η συνήθεια που οδηγεί σιωπηλά σε αυτή τη φθορά είναι η έλλειψη αμοιβαιότητας. Αν έχετε νιώσει ποτέ ανεξήγητη ενόχληση απέναντι σε έναν φίλο, παρότι η σχέση κρατά χρόνια, παρότι οι άλλοι τον αγαπούν ή παρότι φαίνεται «καλός άνθρωπος» με όλους, είναι πιθανό πίσω από αυτή την ενόχληση να κρύβεται ακριβώς αυτό: μια φιλία που δεν επιστρέφει όσα ζητά.
Όταν κάθε επαφή λειτουργεί υπέρ του ενός
Το πρώτο σημάδι ότι μια φιλία αρχίζει να εκτροχιάζεται είναι συνήθως ο τρόπος με τον οποίο ο άλλος είναι παρών για εσάς. Ένας άνθρωπος που δεν επικοινωνεί ποτέ είναι εύκολο να χαρακτηριστεί κακός φίλος, γιατί η μονόπλευρη φύση της σχέσης είναι εμφανής. Τα πράγματα, όμως, γίνονται πιο μπερδεμένα όταν υπάρχει επικοινωνία. Ο φίλος σας σάς στέλνει μηνύματα. Μιλάτε τακτικά. Υπάρχει επαφή. Άρα, ποιο είναι το πρόβλημα;
Το πρόβλημα είναι ότι μια σχέση μπορεί να υπάρχει, αλλά να λειτουργεί πάντα υπέρ του ίδιου ανθρώπου. Για παράδειγμα, ένας φίλος μπορεί να σας τηλεφωνεί ή να σας στέλνει όταν είχε μια δύσκολη μέρα και χρειάζεται να ξεσπάσει. Εσείς τον ακούτε για μία ώρα σε βιντεοκλήση, προσπαθείτε να τον στηρίξετε και είστε συναισθηματικά διαθέσιμοι. Δύο εβδομάδες αργότερα, όταν περνάτε εσείς κάτι δύσκολο και απευθύνεστε σε εκείνον, η απάντηση περιορίζεται σε μερικές συμπαθητικές φράσεις, πριν η συζήτηση επιστρέψει ξανά στα δικά του προβλήματα.
Σε αυτή την περίπτωση, ο φίλος εμφανίζεται όταν χρειάζεται στήριξη, αλλά αποσύρεται όταν τη χρειάζεστε εσείς. Η επικοινωνία υπάρχει, αλλά δεν είναι αμοιβαία.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τον φίλο που είναι πάντα «ωμά ειλικρινής» όταν τον βολεύει. Μπορεί να εντοπίζει εύκολα τα προβλήματα στη σχέση σας, να σας λέει ότι είστε υπερβολικά ευαίσθητοι ή να σχολιάζει τις επιλογές σας. Όταν, όμως, εκείνος κάνει κάτι που ξέρετε ότι είναι λάθος, ξαφνικά δεν θέλει ειλικρινή ανατροφοδότηση. Θέλει απλώς να τον στηρίξετε. Η ειλικρίνειά του, δηλαδή, είναι επιλεκτική και κινείται μόνο προς την κατεύθυνση που τον εξυπηρετεί.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, όπως επισημαίνει ο ψυχολόγος Mark Travers, η φιλία δεν είναι εντελώς ανύπαρκτη. Υπάρχουν συζητήσεις, μηνύματα, κοινές στιγμές. Το κρίσιμο στοιχείο, όμως, είναι ότι η σχέση γέρνει συστηματικά προς τη μία πλευρά.
Η σημασία της αμοιβαιότητας
Έρευνες έχουν διαπιστώσει ότι η αμοιβαιότητα στη φιλία είναι ένας από τους πιο ουσιαστικούς δείκτες κοινωνικής υποστήριξης, πέρα από τον αριθμό των φίλων ή τη συχνότητα της επαφής. Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι δεν έχει σημασία μόνο πόσο συχνά αλληλεπιδρούμε με κάποιον, αλλά αν αυτή η ανταλλαγή είναι πραγματικά αμοιβαία και ωφέλιμη και για τις δύο πλευρές.
Όταν αυτή η αμοιβαιότητα απουσιάζει, το σώμα μπορεί να το αντιληφθεί πριν ακόμη το καταλάβει πλήρως το μυαλό. Συζητήσεις που θα έπρεπε να σας τονώνουν αρχίζουν να μοιάζουν με δοκιμασία αντοχής. Αντί να φεύγετε από μια επαφή πιο ήρεμοι ή ανακουφισμένοι, νιώθετε άδειοι και εξαντλημένοι.
Με τον καιρό, εμφανίζεται θυμός ή πικρία, χωρίς να μπορείτε πάντα να εντοπίσετε καθαρά την αιτία. Και επειδή τίποτα δεν φαίνεται εξωτερικά «τόσο λάθος», μπορεί ακόμη και να αισθάνεστε ενοχές που αμφισβητείτε τη φιλία.
Ωστόσο, ο μηχανισμός είναι απλός: μια σχέση που σας κοστίζει σταθερά περισσότερο από όσο σας επιστρέφει, κάποια στιγμή θα αρχίσει να βιώνεται ως κόπος.
Όταν τα δικά τους όρια μετράνε περισσότερο από τα δικά σας
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια των «ορίων» έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής στον χώρο της αυτοβελτίωσης. Όταν κάποιος μιλά για όρια, συχνά δίνει την εντύπωση ψυχολογικής ωριμότητας. Ένας άνθρωπος που θέτει όρια θεωρείται συνειδητοποιημένος. Ένας άνθρωπος που τα υπερασπίζεται θεωρείται γενναίος. Με αυτή τη λογική, όποιος προστατεύει προσεκτικά τον χρόνο και την ενέργειά του φαίνεται να κάνει κάτι υγιές και αξιοθαύμαστο.
Όμως, συμπληρώνει ο Mark Travers, το να θέτει κάποιος όρια – ή απλώς να χρησιμοποιεί γλώσσα που ακούγεται σαν να σχετίζεται με όρια – δεν σημαίνει αυτόματα ότι η φιλία είναι ψυχολογικά ασφαλής. Τα όρια μπορούν να προστατεύσουν μια σχέση, αλλά μπορούν και να τη διαλύσουν. Και όταν συμβαίνει το δεύτερο, η αιτία είναι συνήθως η ασυμμετρία.
Η ασύμμετρη χρήση των ορίων είναι δύσκολο να αναγνωριστεί τη στιγμή που συμβαίνει. Πολλοί φοβούνται ότι, αν την επισημάνουν, θα χαρακτηριστούν αναίσθητοι ή τοξικοί. Ακόμη πιο δύσκολο είναι ότι αυτή η δυναμική συχνά αποκαλύπτεται αργά, μέσα από επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Φανταστείτε, για παράδειγμα, ότι ένας φίλος σάς ξεκαθαρίζει πως όταν είναι πιεσμένος χρειάζεται χώρο και δεν θέλει να μιλήσει για τα προβλήματά του μέχρι να είναι έτοιμος. Ως καλός φίλος, το σέβεστε. Λίγες εβδομάδες αργότερα, όμως, όταν περνάτε εσείς μια δύσκολη περίοδο και αποσύρεστε, εκείνος το παίρνει προσωπικά.
Ή σκεφτείτε έναν φίλο που έχει πολύ αυστηρά όρια γύρω από τον προσωπικό του χρόνο. Επικαλείται συχνά αυτό το όριο και ακυρώνει σχέδια όποτε δεν έχει διάθεση. Όταν όμως χρειάζεται εκείνος τον δικό σας χρόνο ή τη δική σας ενέργεια, περιμένει να είστε διαθέσιμοι χωρίς δεύτερη σκέψη.
Το πρόβλημα και στις δύο περιπτώσεις δεν είναι ότι τα όρια είναι από μόνα τους άκυρα. Το πρόβλημα είναι ότι λειτουργούν μόνο προς μία κατεύθυνση. Προστατεύουν τον έναν, αλλά όχι και τον άλλον.
Αυτό σχετίζεται με αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν διάλυση ή αποδόμηση των ορίων. Μελέτη στο Journal of Emotional Abuse ορίζει τη διάλυση των ορίων ως την απώλεια της ψυχολογικής διακριτότητας ανάμεσα στα άτομα ή τη σύγχυση των διαπροσωπικών ρόλων. Οι συνέπειες είναι σημαντικές: η κατάρρευση των κατάλληλων ορίων ανάμεσα στους ανθρώπους αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο συναισθηματικής βλάβης μέσα σε μια σχέση.
Η λέξη-κλειδί εδώ είναι «κατάλληλων». Τα όρια δεν υπάρχουν για να εξυπηρετούν αποκλειστικά το ένα άτομο. Είναι αμοιβαίες δομές προστασίας, που βοηθούν και τους δύο ανθρώπους να αισθάνονται ασφαλείς και σεβαστοί. Όταν χρησιμοποιούνται μόνο για να ρυθμίζουν τις ανάγκες του ενός μέσα σε μια σχέση, τότε παύουν να είναι πραγματικά όρια και μετατρέπονται σε κάτι άλλο.
Γι’ αυτό έχει σημασία να παρατηρείτε πότε επικαλείται κάποιος τα όριά του και ποιου τις ανάγκες εξυπηρετούν σταθερά. Αν τα δικά του όρια αντιμετωπίζονται ως αδιαπραγμάτευτα, ενώ τα δικά σας ως απλές αναφορές που μπορούν εύκολα να αγνοηθούν, τότε δεν πρόκειται πραγματικά για όρια. Πρόκειται για ετεροβαρείς κανόνες.
Και όταν ζείτε μέσα στο άγραφο εγχειρίδιο κανόνων κάποιου άλλου, ενώ οι δικές σας ανάγκες μένουν αόρατες, η φιλία παύει να είναι ισότιμη. Σταδιακά, σας τοποθετεί στη θέση του λιγότερο σημαντικού ανθρώπου μέσα στη σχέση.
Το «σαράκι» της φιλίας
Η έλλειψη αμοιβαιότητας δεν καταστρέφει πάντα μια φιλία απότομα. Συνήθως το κάνει αργά, μέσα από μικρές επαναλήψεις: μια συζήτηση που γυρίζει πάντα στον άλλον, μια ανάγκη σας που παραμερίζεται, ένα όριο που ισχύει μόνο για εκείνον, μια υποστήριξη που δίνεται αλλά δεν επιστρέφεται. Και ακριβώς επειδή η φθορά είναι σταδιακή, συχνά γίνεται αντιληπτή μόνο όταν η σχέση έχει ήδη αρχίσει να κουράζει.
Μια υγιής φιλία δεν απαιτεί απόλυτη ισότητα κάθε μέρα. Απαιτεί, όμως, την αίσθηση ότι και οι δύο άνθρωποι μετρούν. Ότι και οι δύο μπορούν να χρειαστούν στήριξη. Ότι και οι δύο έχουν όρια. Και ότι, στο βάθος της σχέσης, η φροντίδα δεν κινείται μονίμως προς μία μόνο κατεύθυνση.
[penci_related_posts title=”ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:” number=”8″ style=”grid” align=”none” displayby=”cat” orderby=”random”]
