Καμπανάκι από Ελληνίδα καθηγήτρια Κλινικής Φαρμακολογίας. Τι πρέπει να ξέρουμε.
Πέντε, έξι ή και περισσότερα φάρμακα λαμβάνουν πολλοί ηλικιωμένοι καθημερινά, καθώς πάσχουν από ποικίλα προβλήματα υγείας. Πίσω, όμως, από την φαινομενικά «κανονική» φαρμακευτική αγωγή τους μπορεί να κρύβεται ένας σοβαρός και συχνά υποτιμημένος κίνδυνος: η πολυφαρμακία.
Η πολυφαρμακία ορίζεται ως η ταυτόχρονη χρήση πολλαπλών φαρμάκων από έναν ασθενή. Πρακτικά αυτό σημαίνει πως λαμβάνει πέντε ή περισσότερα φάρμακα καθημερινά. Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται:
- Συνταγογραφούμενα φάρμακα
- Προϊόντα που διατίθενται χωρίς ιατρική συνταγή
- Φυτικά σκευάσματα
- Κάθε είδους συμπληρώματα
Αν και η τακτική αυτή μοιάζει «αθώα», κρύβει σοβαρούς κινδύνους. Έως και τρεις στις δέκα επείγουσες εισαγωγές ηλικιωμένων στο νοσοκομείο σχετίζονται με τη φαρμακευτική τους αγωγή, αναφέρει στο Πρακτορείο Fm η μαιευτήρας-γυναικολόγος με εξειδίκευση στην Κλινική Φαρμακολογία Χρυσάνθη Σαρδέλη, καθηγήτρια Κλινικής Φαρμακολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Επιπλέον, περισσότεροι από επτά στους δέκα ανθρώπους της τρίτης ηλικίας που βρίσκονται σε καθεστώς πολυφαρμακίας, λαμβάνουν τουλάχιστον ένα δυνητικά ακατάλληλο φάρμακο.
«Σύμφωνα με τη διεθνή μελέτη γήρανσης SHARE, η οποία δημοσιεύθηκε στις αρχές του 2025, ο μέσος όρος πολυφαρμακίας στην Ευρώπη για άτομα άνω των 65 ετών είναι 36,2%», αναφέρει.
«Η Ελλάδα, παραδόξως, εμφανίζεται σε αυτή τη συγκεκριμένη ευρωπαϊκή καταγραφή ανάμεσα στις χώρες με τη χαμηλότερη σχετική συχνότητα συγκριτικά με κράτη όπως η Πορτογαλία ή η Πολωνία. Αυτό, ωστόσο, έρχεται συχνά σε αντίθεση με την υψηλή κατά κεφαλήν δαπάνη και κατανάλωση σκευασμάτων».
Άλλα δεδομένα, όπως μελέτη σε ΚΑΠΗ του νομού Αχαΐας, ανεβάζουν το ποσοστό της πολυφαρμακίας στους ηλικιωμένους σε 45,8%. Επιπλέον, μελέτη σε αστικούς πληθυσμούς της Αθήνας και Θεσσαλονίκης έδειξε πως είναι 56,5%.
Άλλες μελέτες έχουν δείξει πως η πολυφαρμακία αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου.
Οι δυνητικοί κίνδυνοι
Η πολυφαρμακία μπορεί να συνδέεται με μια σειρά προβλημάτων που είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικά για έναν ηλικιωμένο. Όπως εξηγεί η κυρία Σαρδέλη, συνήθως προκαλεί:
- Πτώσεις
- Ευθραυστότητα
- Ανεπιθύμητες ενέργειες
- Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων
- Γνωστική έκπτωση
Όλες αυτές οι καταστάσεις είναι ούτως ή άλλως επιβαρυντικές για την υγεία των ηλικιωμένων. Συχνά εξ άλλου καταλήγουν σε νοσηλεία, στη διάρκεια της οποίας υπάρχει και κίνδυνος ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων.
Συνολικά «η πολυφαρμακία, ακόμη και όταν ενδείκνυται, συνδέεται με ελάττωση της ποιότητας ζωής και της συμμόρφωσης με τη φαρμακοθεραπεία», τονίζει η ειδικός.
Ο κίνδυνος νοσηλείας από τα πολλά φάρμακα είναι πολύ συχνός. Μεγάλες ευρωπαϊκές μελέτες έχουν δείξει ότι πάνω από 1 στις 10 εισαγωγές (το περίπου 10-12%) ηλικιωμένων ασθενών στα νοσοκομεία προκαλείται από ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων.
Αντίστοιχα, μελέτη σε ελληνικό νοσοκομείο έδειξε πως το 12,8% των συνολικών εισαγωγών σχετιζόταν άμεσα με ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων. Ειδικά, όμως, όσον αφορά τις επείγουσες εισαγωγές στο νοσοκομείο, ποσοστό έως και 30% σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με την πολυφαρμακία.
Πάνω από 100 ακατάλληλα φάρμακα
Η πολυφαρμακία σχετίζεται συχνά και με δυνητικά ακατάλληλα φάρμακα. Όπως εξηγεί η κυρία Σαρδέλη, όταν ένας ηλικιωμένος εισέρχεται σε καθεστώς πολυφαρμακίας, οι πιθανότητες να του συνταγογραφηθεί ένα δυνητικά ακατάλληλο φάρμακο υπερδιπλασιάζονται (αύξηση κατά 2,09 φορές).
Συνδυασμένες μελέτες (μεταναλύσεις) έχουν δείξει ότι από τους ηλικιωμένους που παίρνουν πολλά φάρμακα, το 39,6% έως 74% λαμβάνει ταυτόχρονα τουλάχιστον ένα δυνητικά ακατάλληλο φάρμακο.
Σε δομές μακροχρόνιας φροντίδας και γηροκομεία η πολυφαρμακία αγγίζει το 85-93%. Σε αυτές τα ποσοστά χρήσης ακατάλληλων φαρμάκων εκτινάσσονται στο 90,2%.
«Σχεδόν κάθε ασθενής με βαριά πολυφαρμακία σε αυτές τις δομές παίρνει και ένα σκεύασμα που θα έπρεπε να είχε αποφευχθεί», επισημαίνει η κυρία Σαρδέλη.
Όπως αναφέρει η καθηγήτρια υπάρχουν ειδικοί κατάλογοι φαρμάκων στους οποίους μπορούν να ανατρέχουν οι επαγγελματίες υγείας ώστε να συνταγογραφούν με ασφάλεια φάρμακα σε άτομα άνω των 65 ετών.
«Σε αυτούς τους καταλόγους περιλαμβάνονται περίπου 100 φάρμακα ή κατηγορίες φαρμάκων, που συνταγογραφούνται συχνά σε ηλικιωμένους και τα οποία ευθύνονται για το μεγαλύτερο ποσοστό επιπλοκών σε αυτό τον ηλικιακό πληθυσμό», τονίζει. Μεταξύ αυτών των φαρμάκων συμπεριλαμβάνονται ενδεικτικά:
- Αναλγητικά
- Αντιβιοτικά
- Φάρμακα για το κεντρικό νευρικό σύστημα
- Αντιδιαβητικά
- Φάρμακα για γαστροπροστασία κ.λπ.
Ποιος πρέπει να ελέγχει την αγωγή και πόσο συχνά
Μεγάλο πρόβλημα συνιστά στους ηλικιωμένους το γεγονός ότι συχνά δεν έχουν έναν γιατρό, αλλά πολλούς.
Για τα συνταγογραφούμενα φάρμακα, την ευθύνη έχει ο εκάστοτε γιατρός που εκδίδει τη συνταγή και ο φαρμακοποιός που την εκτελεί, σημειώνει η καθηγήτρια. Για τα τα προϊόντα που διατίθενται χωρίς ιατρική συνταγή και τα φυτικά ή άλλα συμπληρωματικά σκευάσματα, την ευθύνη έχουν οι φαρμακοποιοί που τα διαθέτουν.
Ωστόσο όταν ένας ηλικιωμένος πηγαίνει σε πολλούς διαφορετικούς γιατρούς ή φαρμακεία, αυξάνεται ο κίνδυνος πολυφαρμακίας και επιπλοκών. Για να αποφευχθεί αυτό το ενδεχόμενο σε ορισμένες χώρες συνιστάται να γίνεται ετησίως πλήρης έλεγχος της φαρμακευτικής αγωγής και, όταν χρειάζεται, η ενδεδειγμένη τροποποίηση.
Τον έλεγχο αυτό κάνει είτε ο οικογενειακός γιατρός των ηλικιωμένων, είτε – εφόσον υπάρχει η δυνατότητα – κλινικός φαρμακολόγος. Το μοντέλο αυτό δοκιμάζεται σε χώρες της Σκανδιναβίας και φαίνεται πως είναι το πιο αποδοτικό για την προστασία των ηλικιωμένων.
Κρίσιμος ο ρόλος του φαρμακοποιού
Ιδιαίτερα σημαντικός είνα ο ρόλος του φαρμακοποιού, κατά την κυρία Σαρσέλη. Όπως εξηγεί,όταν τα φάρμακα είναι συνταγογραφούμενα, πριν τα χορηγήσουν:
- Ελέγχουν την ιατρική εντολή ως προς την ορθότητά της
- Διαπιστώνουν αν ο ασθενής είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει το συνταγογραφημένο φάρμακο
- Οφείλουν να παρεμβαίνουν, επικοινωνώντας με τον γιατρό που εξέδωσε την συνταγή, όταν διαπιστώσουν ασυμβατότητα μεταξύ των συνταγογραφούμενων φαρμάκων ή άλλο πρόβλημα που θα θέσει σε κίνδυνο την υγεία του ασθενούς και την θεραπεία του.
Όταν πρόκειται για μη συνταγογραφούμενα φάρμακα και συμπληρώματα (φυτικά ή μη), οι ευθύνες των φαρμακοποιών είναι ακόμη μεγαλύτερες, συμπληρώνει. Και αυτό διότι πρέπει:
- Να κάνουν ορθή επιλογή του μη συνταγογραφούμενου σκευάσματος που χορηγούν στον ασθενή
- Να δώσουν οδηγίες για την ορθή χρήση του
- Να διασφαλίσουν πως αυτό δεν αντενδείκνυται για τον εν λόγω ασθενή, είτε λόγω της υγείας του είτε λόγω άλλων θεραπειών που λαμβάνει
Επομένως «χρειάζεται πολύ καλή γνώση, έλεγχος του ιατρικού και φαρμακευτικού ιστορικού, τήρηση λεπτομερών αρχείων και φυσικά αποφυγή χορήγησης σκευασμάτων απλώς γιατί τα ζητάει ο ασθενής, ή γιατί έχουν συνταγογραφηθεί σε άλλους ασθενείς τους οποίους κρίνει ο φαρμακοποιός πως μοιάζουν με αυτόν που έχει απέναντι του. Τέλος, χρειάζεται απευθείας επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό ώστε να συζητούνται σχετικά ζητήματα και να διορθώνονται τυχόν λάθη ή παραλείψεις», καταλήγει η καθηγήτρια.
Φωτογραφία: iStock
