Σπουδαία ανακάλυψη από Ελληνίδα νευροεπιστήμονα: Το «μυστικό» των εγκεφάλων που είναι ανθεκτικοί στο Αλτσχάιμερ

Υπάρχουν εγκέφαλοι που μοιάζουν να κρύβουν ένα εντυπωσιακό μυστικό: φέρουν τα βιολογικά «σημάδια» της νόσου Αλτσχάιμερ, αλλά ο άνθρωπος παραμένει διανοητικά οξυδερκής, χωρίς εμφανή απώλεια μνήμης ή άνοια. Είναι σαν ο εγκέφαλος να έχει βρει έναν τρόπο να αντιστέκεται στη φθορά και να συνεχίζει να λειτουργεί παρά τις βλάβες.

Τώρα, μια νέα μελέτη από το Netherlands Institute for Neuroscience, με επικεφαλής την Ελληνίδα ερευνήτρια Ευγενία Σάλτα, ρίχνει φως σε αυτό το μεγάλο επιστημονικό αίνιγμα, εξετάζοντας έναν σπάνιο πληθυσμό εγκεφαλικών κυττάρων που φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανθεκτικότητα του εγκεφάλου. Πρόκειται για τα λεγόμενα ανώριμα νευρικά κύτταρα

Το μυστήριο της εγκεφαλικής ανθεκτικότητας

Ένα από τα μεγαλύτερα αναπάντητα ερωτήματα στην έρευνα για το Αλτσχάιμερ είναι γιατί η νόσος επηρεάζει τους ανθρώπους τόσο διαφορετικά. Ενώ πολλοί εμφανίζουν απώλεια μνήμης και άνοια καθώς η νόσος εξελίσσεται, άλλοι παρουσιάζουν μικρή ή και καθόλου γνωστική έκπτωση, παρότι έχουν την ίδια υποκείμενη παθολογία στον εγκέφαλο.

«Περίπου το 30% των ηλικιωμένων που αναπτύσσουν νόσο Αλτσχάιμερ δεν εμφανίζουν ποτέ τα συμπτώματά της», αναφέρει η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Ευγενία Σάλτα, σύμφωνα με το Science Daily. Η κατανόηση του τι προστατεύει αυτά τα άτομα θα μπορούσε κάποια στιγμή να οδηγήσει τους επιστήμονες σε νέους τρόπους αντιμετώπισης ή ακόμη και πρόληψης της άνοιας. «Αν κατανοήσουμε τι προστατεύει αυτούς τους εγκεφάλους, αυτό θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε νέες θεραπευτικές στρατηγικές».

Το ζήτημα της νευρογένεσης

Μία θεωρία που έχει τραβήξει την προσοχή ως σοβαρή πιθανότητα εξήγησης του φαινομένου είναι οι ανθεκτικοί εγκέφαλοι να είναι καλύτεροι στο να επιδιορθώνουν τον εαυτό τους. Η ιδέα αυτή επικεντρώνεται στη νευρογένεση των ενηλίκων, τη διαδικασία μέσω της οποίας δημιουργούνται νέοι νευρώνες στον ενήλικο εγκέφαλο.

Αν και η νευρογένεση στους ενήλικες έχει τεκμηριωθεί καλά σε πολλά ζωικά είδη, οι επιστήμονες συζητούν εδώ και καιρό σε ποιον βαθμό – εάν τελικά συμβαίνει – εμφανίζεται στους ανθρώπους.

Για να το διερευνήσουν, η Ευγενία Σάλτα και οι συνεργάτες της εξέτασαν εγκεφαλικό ιστό από την Netherlands Brain Bank. Τα δείγματα περιλάμβαναν υγιή άτομα, άτομα με νόσο Αλτσχάιμερ και άτομα των οποίων οι εγκέφαλοι έδειχναν παθολογία Αλτσχάιμερ, παρότι δεν είχαν αναπτύξει ποτέ άνοια.

Οι ερευνητές επικεντρώθηκαν σε μια μικρή περιοχή μέσα στο κέντρο μνήμης του εγκεφάλου, ένα από τα λίγα σημεία όπου μπορεί ακόμη να αναπτύσσονται νέοι νευρώνες. «Αυτά τα κύτταρα είναι εξαιρετικά σπάνια, οπότε χρειάστηκε να αναπτύξουμε νέους τρόπους για να τα εντοπίσουμε», αναφέρει η Salta. «Εστιάσαμε πραγματικά στο ακριβές σημείο όπου περιμέναμε να βρίσκονται».

Η ομάδα εφάρμοσε επίσης νέες αναλυτικές μεθόδους που αναπτύχθηκαν ειδικά για ανθρώπινο ιστό, μειώνοντας την εξάρτηση από υποθέσεις που βασίζονται σε μελέτες σε ζώα.

Εντυπωσιακά ευρήματα για σπάνιους ανώριμους νευρώνες

Οι ερευνητές εντόπισαν τα κύτταρα που αναζητούσαν: τους λεγόμενους ανώριμους νευρώνες, οι οποίοι μοιάζουν με νεαρούς νευρώνες που δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως. «Ακόμη και σε μέση ηλικία άνω των 80 ετών, εξακολουθήσαμε να βρίσκουμε αυτούς τους ανώριμους νευρώνες σε όλες τις ομάδες», αναφέρει η Σάλτα.

Το αποτέλεσμα επιβεβαίωσε ότι αυτά τα ασυνήθιστα κύτταρα παραμένουν παρόντα ακόμη και σε πολύ ηλικιωμένους εγκεφάλους. Αυτό που εξέπληξε τους ερευνητές, ωστόσο, ήταν ότι τα άτομα με ανθεκτικούς εγκεφάλους δεν είχαν δραματικά μεγαλύτερο αριθμό ανώριμων νευρώνων σε σύγκριση με τα άτομα με νόσο Αλτσχάιμερ.

Αντίθετα, η πιο σημαντική διαφορά φάνηκε να αφορά τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονταν τα κύτταρα. «Στα ανθεκτικά άτομα, αυτά τα κύτταρα φαίνεται να ενεργοποιούν μηχανισμούς που τα βοηθούν να επιβιώνουν και να αντιμετωπίζουν τη βλάβη», σημειώνει η Σάλτα σύμφωνα πάντα με το Science Daily. «Βλέπουμε επίσης χαμηλότερα σήματα που σχετίζονται με φλεγμονή και κυτταρικό θάνατο».

Τα ευρήματα δείχνουν ότι αυτοί οι ανώριμοι νευρώνες μπορεί να κάνουν περισσότερα από το να αντικαθιστούν απλώς κύτταρα που χάνονται κατά τη διάρκεια της νόσου.

«Ίσως να μην πρόκειται μόνο για την αντικατάσταση χαμένων νευρώνων», εξηγεί η Σάλτα. «Μπορεί αυτά τα κύτταρα να υποστηρίζουν τον περιβάλλοντα ιστό και να βοηθούν τον εγκέφαλο να παραμένει λειτουργικός και “νεανικός”. Ίσως λειτουργούν σαν ένα είδος λιπάσματος σε έναν κήπο που έχει αρχίσει να καταρρέει».

«Ένα κομμάτι ενός μεγάλου παζλ»

Παρόλα αυτά, η Ελληνίδα επιστήμονας προειδοποιεί ότι οι ιδέες αυτές παραμένουν ακόμα υποθέσεις. Επειδή η συγκεκριμένη μελέτη εξέτασε δωρηθέντα εγκεφαλικό ιστό, οι ερευνητές δεν μπορούν να παρατηρήσουν άμεσα πώς λειτουργούν τα κύτταρα σε ζωντανούς εγκεφάλους.

«Υποθέτουμε τη λειτουργία των κυττάρων με βάση τα δεδομένα, αλλά δεν μπορούμε να την επιβεβαιώσουμε σε αυτόν τον τύπο μελέτης», εξηγεί. Τονίζει επίσης ότι η ανθεκτικότητα απέναντι στο Αλτσχάιμερ είναι απίθανο να έχει μία μόνο εξήγηση. «Αυτό είναι ένα κομμάτι ενός πολύ μεγάλου παζλ», καταλήγει. «Δεν θα υπάρξει ποτέ μόνο ένας παράγοντας που να εξηγεί την ανθεκτικότητα».

Μια νέα κατεύθυνση στην έρευνα για το Αλτσχάιμερ

Η μελλοντική έρευνα θα εξετάσει πώς οι ανώριμοι νευρώνες επικοινωνούν με άλλα εγκεφαλικά κύτταρα και αν αυτές οι αλληλεπιδράσεις βοηθούν στη διατήρηση της μνήμης και της γνωστικής λειτουργίας.

Αν και η μελέτη δεν εξηγεί γιατί αυτά τα κύτταρα συμπεριφέρονται διαφορετικά στα ανθεκτικά άτομα σε σχέση με τους ανθρώπους που αναπτύσσουν άνοια, αντανακλά μια αυξανόμενη αλλαγή κατεύθυνσης στην έρευνα για το Αλτσχάιμερ. Αντί οι επιστήμονες να εστιάζουν μόνο στο πώς η νόσος καταστρέφει τον εγκέφαλο, εξετάζουν όλο και περισσότερο γιατί ορισμένοι εγκέφαλοι μπορούν να αντέξουν αυτή τη βλάβη.

«Η γνωστική ανθεκτικότητα είναι εξαιρετικά συναρπαστική», υπογραμμίζει η Σάλτα. «Αν κατανοήσουμε τι προστατεύει αυτούς τους εγκεφάλους, αυτό θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε νέες θεραπευτικές στρατηγικές».