Μάτα Χάρι: Το τελευταίο φιλί πριν το εκτελεστικό απόσπασμα – Ήταν κατάσκοπος ή θύμα σκευωρίας;

Το πρωινό της 15ης Οκτωβρίου 1917, η Μάτα Χάρι ξύπνησε γνωρίζοντας ότι της απέμεναν ελάχιστες ώρες ζωής. Ήταν 41 ετών. Είχε περάσει μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής της ταξιδεύοντας στην Ευρώπη, χορεύοντας μπροστά σε βασιλιάδες και αριστοκράτες, απολαμβάνοντας την πολυτέλεια που της εξασφάλιζαν η φήμη και οι πλούσιοι εραστές της. Εκείνο το πρωινό, όμως, τίποτα δεν θύμιζε τη ζωή που είχε γνωρίσει.

Λίγο αργότερα, οδηγήθηκε στο πεδίο βολής της Βενσέν, στα περίχωρα του Παρισιού. Απέναντί της παρατάχθηκαν δώδεκα Γάλλοι στρατιώτες. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, αρνήθηκε να της δέσουν τα μάτια, επιλέγοντας να αντικρίσει το εκτελεστικό απόσπασμα. Μια αφήγηση, που πέρασε στη σφαίρα του θρύλου, τη θέλει να στέλνει ένα τελευταίο φιλί στους άνδρες που ετοιμάζονταν να την πυροβολήσουν.

Ήταν το τέλος μιας γυναίκας που είχε καταφέρει να γίνει διάσημη σε ολόκληρη την Ευρώπη, επινοώντας μια ζωή πολύ διαφορετική από εκείνη που πραγματικά είχε ζήσει. Οι γαλλικές αρχές την είχαν καταδικάσει ως κατάσκοπο των Γερμανών, αποδίδοντάς της ευθύνη για τη διαρροή στρατιωτικών πληροφοριών σε μια από τις πιο αιματηρές περιόδους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μόνο που η υπόθεσή της δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη όσο παρουσιάστηκε τότε. Τα στοιχεία που ήρθαν στο φως τις επόμενες δεκαετίες δημιούργησαν σοβαρές αμφιβολίες για το αν υπήρξε πράγματι μια επικίνδυνη κατάσκοπος ή αν οι γαλλικές αρχές βρήκαν στο πρόσωπό της έναν βολικό ένοχο.

Από τη Μαργκαρέτα Ζέλε στη Μάτα Χάρι

Η γυναίκα που έμεινε στην Ιστορία ως Μάτα Χάρι γεννήθηκε στις 7 Αυγούστου 1876, στην ολλανδική πόλη Λεουβάρντεν. Το πραγματικό της όνομα ήταν Μαργκαρέτα Γκερτρούντα Ζέλε. Ο πατέρας της ήταν έμπορος καπέλων και η οικογένεια ζούσε αρχικά με σχετική οικονομική άνεση. Όλα άλλαξαν όταν οι επιχειρήσεις του κατέρρευσαν. Ακολούθησαν η διάλυση της οικογένειας και ο θάνατος της μητέρας της, γεγονότα που σημάδεψαν την εφηβεία της.

Στα 18 της αποφάσισε να παντρευτεί έναν αξιωματικό του ολλανδικού αποικιακού στρατού, τον Ρούντολφ ΜακΛάουντ, τον οποίο είχε γνωρίσει μέσω αγγελίας αναζήτησης συζύγου. Εκείνος ήταν περίπου είκοσι χρόνια μεγαλύτερός της. Ο γάμος τους την οδήγησε στις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες, τη σημερινή Ινδονησία, όπου απέκτησαν δύο παιδιά.

Η ζωή της εκεί απείχε πολύ από όσα είχε φανταστεί. Η σχέση με τον σύζυγό της ήταν προβληματική, με συχνούς καβγάδες και καταγγελίες για βίαιη συμπεριφορά. Το 1899 ήρθε η μεγαλύτερη τραγωδία. Ο γιος της, Νόρμαν, πέθανε σε ηλικία δύο ετών, κάτω από συνθήκες που ακόμη και σήμερα δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως. Η απώλεια του παιδιού επιδείνωσε την ήδη διαλυμένη σχέση του ζευγαριού.

Όταν ο γάμος τελείωσε, η Μαργκαρέτα έχασε και την επιμέλεια της κόρης της. Χωρίς χρήματα, χωρίς οικογένεια και με ελάχιστες προοπτικές, αποφάσισε να εγκαταλείψει την Ολλανδία. Το 1903 βρέθηκε στο Παρίσι, όπου προσπάθησε να εργαστεί ως μοντέλο και να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για να ζήσει.

Η χορεύτρια που μάγεψε την Ευρώπη

Εκεί συνέλαβε την ιδέα που επρόκειτο να αλλάξει τη ζωή της. Αντί να προσπαθήσει να ξεχωρίσει ως μια ακόμη όμορφη γυναίκα, αποφάσισε να δημιουργήσει έναν εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Άλλαξε το όνομά της σε Μάτα Χάρι, μια έκφραση που στη μαλαϊκή γλώσσα συνδέεται με τον ήλιο, «μάτι της ημέρας», και άρχισε να παρουσιάζεται ως μυστηριώδης χορεύτρια από την Ανατολή.

Η ιστορία που διηγούνταν για την καταγωγή της άλλαζε ανάλογα με το ακροατήριο. Άλλοτε άφηνε να εννοηθεί ότι προερχόταν από αριστοκρατική οικογένεια της Ιάβας και άλλοτε ότι είχε διδαχθεί αρχαίους τελετουργικούς χορούς. Στην πραγματικότητα, δεν είχε καμία τέτοια καταγωγή. Είχε, όμως, ζήσει αρκετά χρόνια στην Ινδονησία ώστε να χρησιμοποιήσει στοιχεία από την κουλτούρα της και να τα μετατρέψει σε ένα εντυπωσιακό θέαμα.

Το 1905 άρχισε να εμφανίζεται σε ιδιωτικές παραστάσεις και κοσμικές εκδηλώσεις του Παρισιού. Οι χοροί της, με τα διαδοχικά πέπλα που αφαιρούσε από το σώμα της, προκαλούσαν αίσθηση. Σε μια εποχή με αυστηρούς κοινωνικούς περιορισμούς, η Μάτα Χάρι κατάφερε να παρουσιάσει τον αισθησιασμό ως καλλιτεχνική και σχεδόν θρησκευτική τελετουργία.

Μέσα σε λίγα χρόνια το όνομά της έγινε γνωστό σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Εμφανίστηκε σε θέατρα, έζησε σε ακριβά ξενοδοχεία και απέκτησε θαυμαστές από τους υψηλότερους κοινωνικούς κύκλους. Ανάμεσά τους βρίσκονταν επιχειρηματίες, διπλωμάτες και στρατιωτικοί αξιωματούχοι, αρκετοί από τους οποίους έγιναν εραστές της. Η ίδια δεν έκρυβε την προτίμησή της στους άνδρες με χρήματα και επιρροή. Τα ακριβά δώρα, τα κοσμήματα και η οικονομική υποστήριξη αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητάς της. Ωστόσο, όσο περνούσαν τα χρόνια, η δημοτικότητά της ως χορεύτρια άρχισε να φθίνει και η διατήρηση του πολυτελούς τρόπου ζωής της γινόταν ολοένα δυσκολότερη.

Ανάμεσα σε δύο στρατόπεδα

Το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, το 1914, άλλαξε τα δεδομένα. Η Ολλανδία παρέμεινε ουδέτερη, γεγονός που επέτρεπε στη Μάτα Χάρι να μετακινείται μεταξύ χωρών που βρίσκονταν σε πόλεμο. Οι γνωριμίες της, όμως, με αξιωματικούς διαφορετικών εθνικοτήτων άρχισαν να προκαλούν υποψίες.

Το 1915 ένας Γερμανός διπλωμάτης της προσέφερε 20.000 φράγκα για να συνεργαστεί με τις γερμανικές μυστικές υπηρεσίες. Η Μάτα Χάρι δέχθηκε τα χρήματα, αλλά αργότερα ισχυρίστηκε ότι δεν είχε σκοπό να εργαστεί πραγματικά για τους Γερμανούς. Υποστήριξε ότι θεωρούσε το ποσό αποζημίωση για προσωπικά της αντικείμενα που είχαν κατασχεθεί.
Την ίδια περίοδο διατηρούσε ερωτική σχέση με έναν νεαρό Ρώσο αξιωματικό, τον Βαντίμ Μάσλοφ, ο οποίος τραυματίστηκε σοβαρά στο μέτωπο. Στην προσπάθειά της να τον συναντήσει, ήρθε σε επαφή με τις γαλλικές υπηρεσίες πληροφοριών. Οι Γάλλοι αντιλήφθηκαν ότι οι γνωριμίες της θα μπορούσαν να αποδειχθούν χρήσιμες και της πρότειναν να συλλέγει πληροφορίες για λογαριασμό τους.

Η Μάτα Χάρι δέχθηκε, ελπίζοντας ότι θα εξασφάλιζε χρήματα. Έτσι βρέθηκε μπλεγμένη σε ένα παιχνίδι κατασκοπείας για το οποίο δεν διέθετε ούτε την εκπαίδευση ούτε, όπως αποδείχθηκε, την απαραίτητη προσοχή. Κατά τη διάρκεια παραμονής της στη Μαδρίτη συναντήθηκε με τον Γερμανό στρατιωτικό ακόλουθο Άρνολντ φον Κάλε. Λίγο αργότερα, οι γαλλικές υπηρεσίες αποκρυπτογράφησαν γερμανικά τηλεγραφήματα που αναφέρονταν σε μια πράκτορα με την κωδική ονομασία H-21. Οι πληροφορίες παρέπεμπαν στη Μάτα Χάρι.

Μια από τις ενδιαφέρουσες θεωρίες που διατυπώθηκαν μεταγενέστερα είναι ότι οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν σκόπιμα έναν κώδικα που γνώριζαν πως μπορούσαν να διαβάσουν οι Γάλλοι. Αν πράγματι συνέβη αυτό, η Μάτα Χάρι ενδέχεται να είχε εκτεθεί από τους ίδιους τους ανθρώπους που υποτίθεται ότι την είχαν στρατολογήσει.

Η σύλληψη και η καταδίκη σε θάνατο

Στις 13 Φεβρουαρίου 1917 συνελήφθη στο Παρίσι και οδηγήθηκε στις φυλακές Σεν Λαζάρ. Οι ανακρίσεις διήρκεσαν μήνες. Η γυναίκα που συναναστρεφόταν μέλη της ευρωπαϊκής υψηλής κοινωνίας βρέθηκε αντιμέτωπη με κατηγορίες για προδοσία και κατασκοπεία υπέρ της Γερμανίας.

Η δίκη της πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 1917, κεκλεισμένων των θυρών. Οι εισαγγελικές αρχές την παρουσίασαν ως μια επικίνδυνη πράκτορα, της οποίας η δράση είχε στοιχίσει τη ζωή σε χιλιάδες Γάλλους στρατιώτες. Ωστόσο, η σύνδεση των ενεργειών της με συγκεκριμένες στρατιωτικές απώλειες δεν αποδείχθηκε με σαφήνεια. Η καταδίκη της σε θάνατο ήταν ομόφωνη. Η Μάτα Χάρι προσπάθησε να ανατρέψει την απόφαση, όμως η προσφυγή της απορρίφθηκε. Απορρίφθηκε και η αίτηση απονομής χάριτος που απευθύνθηκε στον Γάλλο πρόεδρο Ρεμόν Πουανκαρέ.

Τα αναπάντητα ερωτήματα

Μετά την εκτέλεσή της, κανένας συγγενής δεν εμφανίστηκε για να παραλάβει τη σορό της. Το σώμα της παραδόθηκε για ανατομική μελέτη. Η δημοσιοποίηση ιστορικών αρχείων και εγγράφων των μυστικών υπηρεσιών, πολλές δεκαετίες μετά την εκτέλεσή της, έφερε ξανά στο προσκήνιο την υπόθεση. Οι ιστορικοί εξακολουθούν να διαφωνούν για το πόσο ενεργά συνεργάστηκε με τους Γερμανούς. Εκείνο που αμφισβητείται σοβαρά είναι ότι υπήρξε η εξαιρετικά αποτελεσματική κατάσκοπος που περιέγραφαν οι κατήγοροί της.

Φωτογραφίες: Getty Images/ Ideal Image

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ