Η νικοτίνη προκαλεί εξάρτηση και έχει γνωστές επιδράσεις στον οργανισμό. Ωστόσο, η καρδιαγγειακή επιβάρυνση από το συμβατικό τσιγάρο φαίνεται πώς δεν αποδίδεται αποκλειστικά σε αυτήν
Η νικοτίνη έχει συνδεθεί επί δεκαετίες με το κάπνισμα και τις σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία. Η σύνδεση αυτή προέρχεται κυρίως από το δεδομένο ότι η νικοτίνη είναι η κύρια ουσία που συντηρεί την εξάρτηση από τα προϊόντα καπνού. Είναι, όμως, και η πιο επιβλαβής;
Η καύση του καπνού παράγει αποδεδειγμένα ένα σύνθετο μείγμα τοξικών ουσιών, μεταξύ των οποίων μονοξείδιο του άνθρακα, οξειδωτικές ενώσεις και καρκινογόνες ουσίες, που συνθέτουν έναν επικίνδυνο μηχανισμό πρόκλησης καρδιαγγειακών, αναπνευστικών και νεοπλασματικών νοσημάτων.
Στον πυρήνα της επιστημονικής συζήτησης για τη νικοτίνη, λοιπόν, βρίσκεται η εξής διάκριση: οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι είναι διαφορετικό ζήτημα η εξάρτηση που προκαλεί η ουσία και διαφορετικό η συνολική τοξικότητα του προϊόντος μέσω του οποίου προσλαμβάνεται η νικοτίνη, δηλαδή μέσω του καιόμενου συμβατικού τσιγάρου.
Νεότερες μελέτες για τις μεθόδους υποκατάστασης νικοτίνης, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού έχουν καταλήξει σε ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα: Οι περισσότερες βλάβες που προκαλεί το κάπνισμα οφείλονται σε πολύ μικρότερο βαθμό στη νικοτίνη.
Νικοτίνη: Άλλο η εξάρτηση από την ουσία κι άλλο η συνολική τοξικότητα
Εκτενείς μελέτες εξετάζουν τι αλλάζει στη δράση της νικοτίνης όταν η έκθεση στα προϊόντα της καύσης περιορίζεται ή εξαλείφεται.
Ο Δρ. Νιλ Λ. Μπένοβιτς, Αμερικανός ακαδημαϊκός ιατρός και Καθηγητής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Φρανσίσκο (UCSF), έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της επιστημονικής του δραστηριότητας στη μελέτη της φαρμακολογίας της νικοτίνης, των επιδράσεών της στον οργανισμό και της σχέσης της με τον καπνό.
Στο πλαίσιο του 9ου Συνεδρίου για τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα (9th Summit on Tobacco Harm Reduction), ο Καθηγητής παρουσίασε όλες τις προκλήσεις σχετικά με τη φαρμακολογία, τα πιθανά οφέλη και τους κινδύνους της νικοτίνης.
Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο -.gr, όταν κλήθηκε να σχολιάσει την αυξανόμενη τάση των ρυθμιστικών αρχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αναφέρονται στη νικοτίνη ως «καρδιοτοξική ουσία», αναγνώρισε τη συνθετότητα του ζητήματος, μετατοπίζοντας τη συζήτηση στην απουσία της καύσης:
«Αυτή είναι μια πολύ περίπλοκη ερώτηση. Η μόνη απόδειξη που έχουμε για τις επιπτώσεις της μη καιόμενης νικοτίνης στο καρδιαγγειακό σύστημα, είναι η επιδημιολογία σχετικά με τον μη καπνιζόμενο καπνό (snus) στη Σκανδιναβία», τόνισε χαρακτηριστικά, παραπέμποντας στα αποτελέσματα των ειδικών μελετών που διεξήγαγε ο ίδιος με την ομάδα του, αλλά και στις ανακοινώσεις της Αμερικανικής Καρδιολογικής Εταιρείας (ΑΗΑ).
Νικοτίνη: Τι απέδειξαν τα επιδημιολογικά δεδομένα της Σκανδιναβίας
Η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία (Circulation, 2024) επισημαίνει ότι σε μια μεγάλη σουηδική μελέτη κοόρτης δεν διαπίστώθηκε συσχέτιση της χρήσης snus (σακουλάκια καπνού που ο χρήστης τοποθετεί ανάμεσα στα ούλα και τα χείλη του) με αυξημένο κίνδυνο οξέος εμφράγματος του μυοκαρδίου, καρδιακής ανεπάρκειας ή κολπικής μαρμαρυγής.
Στα ίδια δεδομένα, δεν βρέθηκε απολύτως κανένας κίνδυνος για στένωση της αορτικής βαλβίδας ή ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής.
Παράλληλα, σε μελέτες με υπερηχογραφικό έλεγχο, οι επιστήμονες δεν διαπίστωσαν διαφορές στο πάχος του έσω-μέσου χιτώνα των καρωτίδων (βασικός δείκτης υποκλινικής αθηροσκλήρωσης) μεταξύ χρηστών snus και μη καπνιστών.
Σχολιάζοντας στο -.gr την εγκυρότητα αυτών των μακροχρόνιων δεδομένων, ο Καθηγητής σημείωσε ότι πράγματι υπάρχειδιαφορά στις επιπτώσεις στην υγεία από τον τρόπο λήψης της νικοτίνης μέσω nicotine pouches (σακουλάκια νικοτίνης).
«Τα σακουλάκια νικοτίνης (nicotine pouches) δεν προκαλούν αναπνευστικά συμπτώματα, επομένως η κύρια ανησυχία για την υγεία είναι ο εθισμός. Δεν γνωρίζω τις λεπτομέρειες του σουηδικού συστήματος υγείας, αλλά η επιδημιολογία τους είναι εξαιρετική».
Oι «θετικές επιδράσεις» της νικοτίνης οταν λαμβάνεται από προϊόντα χωρίς καύση: Τι δείχνουν οι κλινικές μελέτες
Ένα σημαντικό μέρος της σχετικής έρευνας που έχει πραγματοποιήσει ο Δρ. Νιλ Λ. Μπένοβιτς,με την ομάδα του, εξετάζοντας τα φαρμακευτικά υποκατάστατα νικοτίνης -όπως τα διαδερμικά επιθέματα και οι τσίχλες, τα οποία επιτρέπουν τη χορήγηση της ουσίας χωρίς την εισπνοή καπνού- κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η απομονωμένη νικοτίνη διαθέτει και δυνητικά οφέλη:
«Τα δυνητικά οφέλη περιλαμβάνουν την ενισχυμένη προσοχή, ειδικά σε άτομα με διαταραχές προσοχής (ΔΕΠΥ, ορισμένες μορφές κατάθλιψης). Έχει δυνητικό όφελος για αυτοάνοσα νοσήματα όπως η ελκώδης κολίτιδα, αλλά δεν χρησιμοποιείται για αυτήν την ένδειξη επειδή υπάρχουν πολλά άλλα φάρμακα για τη συγκεκριμένη πάθηση».
Ωστόσο, η επισήμανση αυτή δεν ισοδυναμεί με διαβεβαίωση ότι η νικοτίνη δεν έχει καμία καρδιαγγειακή επίδραση. Αναδεικνύει, όμως, την ανάγκη να εξετάζονται χωριστά η ίδια η ουσία, ο τρόπος χορήγησής της και το σύνολο των τοξικών παραγόντων στους οποίους εκτίθεται ο χρήστης.
Στην ανασκόπησή του για την καρδιοτοξικότητα της νικοτίνης (Trends in Cardiovascular Medicine, 2016), ο Καθηγητής Μπένοβιτς παραθέτει εντυπωσιακά στοιχεία από κλινικές δοκιμές:
- Βελτίωση ισχαιμίας παρά τη χορήγηση νικοτίνης: Σε μελέτη 36 καπνιστών υποψήφιων για bypass, χορηγήθηκαν διαδερμικά επιθέματα νικοτίνης υψηλής δόσης (14–21 mg). Παρά την αύξηση των επιπέδων νικοτίνης και κοτινίνης (προϊόν διάσπασης της νικοτίνης) στο αίμα, η μείωση του καπνίσματος και του μονοξειδίου του άνθρακα συνοδεύτηκε από θεαματική βελτίωση της αιμάτωσης του μυοκαρδίου, αποδεικνύοντας ότι τα παράγωγα καύσης, και όχι η νικοτίνη, προκαλούν την ισχαιμία.
- Ασφάλεια σε καρδιοπαθείς: Τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή σε 584 καπνιστές υψηλού κινδύνου με προϋπάρχουσα καρδιαγγειακή νόσο έδειξε ότι η χρήση διαδερμικής νικοτίνης δεν συνδέθηκε με στατιστικά σημαντική αύξηση των καρδιαγγειακών συμβάντων σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο.
- Μακροχρόνια παρακολούθηση ασθενών με ΧΑΠ: Σε δείγμα 3.094 ασθενών με χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, η χρήση τσίχλας νικοτίνης δεν συσχετίστηκε με αύξηση των νοσηλειών ή των θανάτων από καρδιαγγειακά αίτια.
Τι έδειξαν οι μελέτες για το άτμισμα
Στην πιο πρόσφατη ανασκόπηση του Καθηγητή Μπενόβιτς (The Journal of Clinical Pharmacology, 2021) για τα ηλεκτρονικά συστήματα χορήγησης νικοτίνης (ENDS), καταγράφονται οι αλλαγές στον οργανισμό όταν εξαλείφεται η καύση:
- Οι χρήστες εμφανίζουν δραστικά χαμηλότερα επίπεδα μεταβολιτών πτητικών οργανικών ενώσεων (VOCs) και ειδικών νιτροζαμινών του καπνού (TSNAs) στα ούρα σε σχέση με τους καπνιστές, αγγίζοντας σχεδόν τα επίπεδα των μη καπνιστών.
- Σε καπνιστές με αυξημένη αρτηριακή πίεση που μετέβησαν στο ηλεκτρονικό τσιγάρο, καταγράφηκε μείωση της συστολικής αρτηριακής πίεσης στις 52 εβδομάδες.
- Σε ασθενείς με ΧΑΠ που άλλαξαν τρόπο χρήσης νικοτίνης, καταγράφηκε σταθερή μείωση των ετήσιων παροξύνσεων για 1, 2 και 3 έτη παρακολούθησης.
Τα ευρήματα αυτά, ωστόσο, χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία, καθώς η πλήρης μετάβαση και η παράλληλη χρήση συμβατικών τσιγάρων και ηλεκτρονικών συσκευών δεν έχουν ισοδύναμες εκθέσεις.
Νικοτίνη: «Η κύρια ανησυχία για την υγεία είναι ο εθισμός» – Διαφοποίηση των κινδύνων στους ανήλικους
Η διαφοροποίηση των κινδύνων, ωστόσο, δεν αναιρεί το γεγονός ότι η νικοτίνη προκαλεί εξάρτηση.
Όταν ζητήσαμε από τον Καθηγητή να τοποθετηθεί για το φαινόμενο όπου οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συγχέουν την ένταση της εξάρτησης με τον βαθμό της βλάβης (π.χ. συγκρίνοντας τη νικοτίνη με την ηρωίνη), παραδέχθηκε ότι η εξάρτηση -ακόμη κι αν δεν επιφέρει επιπρόσθετη επιβάρυνση στην υγεία- έχει σίγουρα ψυχοκοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.
«Ο εθισμός στη νικοτίνη πράγματι έχει ως αποτέλεσμα μια κάποια απώλεια ελέγχου, την ανάγκη διαχείρισης των στερητικών συμπτωμάτων όταν η νικοτίνη δεν είναι άμεσα διαθέσιμη, καθώς και το οικονομικό κόστος για την αγορά των προϊόντων», σημείωσε.
Πρόσθεσε, μάλιστα, ότι η πιθανότητα έναρξης χρήσης από ανήλικους μη καπνιστές, αλλά και το είδος του προϊόντος καπνού, διαφοροποιεί σημαντικά τον κίνδυνο.
«Εξαρτάται από το προϊόν. Πέρα από τον εθισμό, η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου από τους νέους συνδέεται με βήχα, επιδείνωση του άσθματος και πιθανώς πιο παρατεταμένα συμπτώματα από αναπνευστικές λοιμώξεις. Τα σακουλάκια δεν προκαλούν αναπνευστικά συμπτώματα, επομένως η κύρια ανησυχία για την υγεία είναι ο εθισμός», προσέθεσε.
Παρά το γεγονός ότι η πρόληψη και η πλήρης διακοπή του καπνίσματος παραμένουν θεμελιώδεις στόχοι για τη δημόσια υγεία, η πρόκληση είναι διπλή: να αποτραπεί η έναρξη χρήσης νικοτίνης και, παράλληλα, να αξιολογηθούν με επιστημονικά κριτήρια οι διαθέσιμες επιλογές για τους ενήλικες που συνεχίζουν να καπνίζουν.
Η μείωση της βλάβης αποτελεί διαφορετικό πεδίο αξιολόγησης, στο οποίο καθοριστικό ρόλο έχουν η πραγματική μείωση της έκθεσης σε τοξικές ουσίες και τα μακροχρόνια αποτελέσματα στην υγεία.
Το βασικό συμπέρασμα των μελετών δεν είναι ότι η νικοτίνη είναι ακίνδυνη, αλλά ότι η απουσία της καύσης αλλάζει ριζικά το προφίλ και το μέγεθος του κινδύνου.
Πηγές:
Neal L. Benowitz, Gideon St.Helen, Evangelia Liakoni, Clinical Pharmacology of Electronic Nicotine Delivery Systems (ENDS): Implications for Benefits and Risks in the Promotion of the Combusted Tobacco Endgame, The Journal of Clinical Pharmacology (2021).
Neal L. Benowitz, Andrea D. Burbank, Cardiovascular Toxicity of Nicotine: Implications for Electronic Cigarette Use, Trends in Cardiovascular Medicine (2016).
Cheryl R. Dennison Himmelfarb et al., Impact of Smokeless Oral Nicotine Products on Cardiovascular Disease: Implications for Policy, Prevention, and Treatment, American Heart Association, Circulation (2024).
Peter Hajek et al., A Randomized Trial of E-Cigarettes versus Nicotine-Replacement Therapy, New England Journal of Medicine.
