Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξή του. Ο ρόλος των τραυματισμών στα μάτια και του διαβήτη.
Ο καταρράκτης δεν είναι μόνον ασθένεια των ηλικιωμένων, αλλά μπορεί να εκδηλωθεί σε κάθε ηλικία, ακόμα και σε 20χρονους ανθρώπους.
Όπως συμβαίνει στους ηλικιωμένους, έτσι και στους νέους οφείλεται στην απώλεια της διαφάνειας (θόλωση) του φυσικού φακού του οφθαλμού (κρυσταλλοειδής φακός).
Σε αντίθεση, όμως, με τον γεροντικό καταρράκτη, που αποτελεί κυρίως εκδήλωση της φυσιολογικής γήρανσης του φακού, στους νέους ο καταρράκτης είναι συνήθως δευτεροπαθής. Αυτό σημαίνει ότι οφείλεται σε κάποιον υποκείμενο παράγοντα, όπως ένας τραυματισμός του ματιού ή ο σακχαρώδης διαβήτης.
Όταν ο καταρράκτης εκδηλώνεται στις ηλικίες κάτω των 40 ετών, αποκαλείται πρόωρος. Ανεξαρτήτως ηλικίας όμως προκαλεί χαρακτηριστικά συμπτώματα, όπως:
- Θολή όραση
- Δυσκολία στη νυχτερινή όραση
- «Φωτοστέφανα» γύρω από τα φώτα
- Μονόφθαλμη διπλωπία (ο ασθενής βλέπει διπλό είδωλο ακόμα και όταν κοιτάζει με το ένα μάτι)
- Συχνές αλλαγές στη συνταγή των διορθωτικών γυαλιών
- Θάμβωση από τον ήλιο, τα φώτα των οχημάτων ή τον εσωτερικό φωτισμό
- Ανάγκη για πιο δυνατό φως για την ανάγνωση
- Δυσκολία στην αντίληψη των λεπτομερειών στις ψηφιακές οθόνες
- Όραση που μοιάζει θολή ακόμα και με τα διορθωτικά γυαλιά
«Ο καταρράκτης αναπτύσσεται όταν θολώσει ο φυσικός κρυσταλλοειδής φακός του οφθαλμού, με συνέπεια το φως να σκεδάζεται και να μην εστιάζεται καθαρά στον αμφιβληστροειδή χιτώνα που βρίσκεται στο οπίσθιο τμήμα του οφθαλμού», εξηγεί ο χειρουργός οφθαλμίατρος δρ Αναστάσιος-Ι. Κανελλόπουλος, καθηγητής Οφθαλμολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.
«Ο πρόωρος ή πρώιμης έναρξης καταρράκτης εκδηλώνεται νωρίτερα από το αναμενόμενο. Ορισμένα παιδιά γεννιούνται με καταρράκτη (συγγενής καταρράκτης), αλλά αυτός αποτελεί ξεχωριστή κατηγορία. Άλλοι τον εκδηλώνουν μετά την ενηλικίωσή τους ή στη μέση ηλικία. Μπορεί να προσβάλλει το ένα ή και τα δύο μάτια, και να εξελιχθεί με αργό ρυθμό ή γρήγορα, αναλόγως με την αιτία», προσθέτει.
Λανθασμένη αιτιολόγηση
Η δυσκολία με τον πρόωρο καταρράκτη είναι ότι τα συμπτώματά του αποδίδονται συχνά σε επιδείνωση διαθλαστικών σφαλμάτων της όρασης, όπως η μυωπία. Έτσι γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστούν με αλλαγή της συνταγής των διορθωτικών γυαλιών.
Η σύγχυση είναι εύλογη, καθώς ορισμένοι τύποι καταρράκτη (π.χ. ο πυρηνικός καταρράκτης, προκαλούν πράγματι μυωπική μετατόπιση της διάθλασης, επισημαίνει ο καθηγητής.
Τα συμπτώματα του πρόωρου καταρράκτη μπορούν επίσης να αποδοθούν στην κόπωση από την πολύωρη χρήση ψηφιακών οθονών, στην ξηροφθαλμία ή ακόμα και στο στρες. Και αυτό, παρότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να συνδέουν τη χρήση οθονών (ή το «μπλε φως» που εκπέμπουν) με την ανάπτυξή του.
Ο πρώιμης έναρξης καταρράκτης μπορεί να αναπτυχθεί για διάφορους λόγους. Μερικές φορές ξεχωρίζει μία αιτία, ενώ άλλες φαίνεται πως εμπλέκονται πολλαπλοί παράγοντες.
Τραυματικός καταρράκτης
Ο τραυματικός καταρράκτης είναι από τις συχνότερες μορφές στους νέους. Οφείλεται σε τραυματισμό του ματιού, είτε πρόκειται για θλαστική κάκωση (αμβλύ χτύπημα) είτε για διατιτραίνουσα κάκωση, χημικό έγκαυμα ή ηλεκτροπληξία.
Οποιοσδήποτε τραυματισμός προκαλέσει βλάβη στον κρυσταλλοειδή φακό του ματιού, μπορεί να οδηγήσει στον πρόωρο καταρράκτη, εξηγεί ο κ. Κανελλόπουλος
Οι τραυματισμοί των ματιών είναι πολύ συχνοί. Εκτιμάται ότι περίπου το 14% του γενικού πληθυσμού θα υποστεί κάποιον κατά τη διάρκεια της ζωής του. Οι τραυματισμοί αυτοί εκδηλώνονται δυσανάλογα σε παιδιά και νεαρούς άνδρες.
Ο καταρράκτης αποτελεί συχνή επιπλοκή, κυρίως των σοβαρών θλαστικών και των διατιτραινουσών κακώσεων. Η ανάπτυξή του μπορεί να συμβεί σύντομα μετά τον τραυματισμό ή να καθυστερήσει.
Ο σακχαρώδης διαβήτης
Ο σακχαρώδης διαβήτης επίσης μπορεί να οδηγήσει στον πρόωρο καταρράκτη. Όταν η γλυκόζη (σάκχαρο) του αίματος παραμένει αυξημένη για μεγάλο διάστημα, συσσωρεύεται μέσα στον κρυσταλλοειδή φακό σορβιτόλη, η οποία προκαλεί ωσμωτική διόγκωση των ινών του φακού.
Σε συνδυασμό με το οξειδωτικό στρες και τη γλυκοζυλίωση των πρωτεϊνών του, οι διεργασίες αυτές οδηγούν σταδιακά στη θόλωσή του.
Επειδή, όμως, οι πάσχοντες από διαβήτη μπορεί να εκδηλώσουν και άλλες οφθαλμοπάθειες, όπως η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, το θόλωμα της όρασης δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στον καταρράκτη. Απαιτείται πλήρης οφθαλμολογικός έλεγχος, με εξέταση του βυθού υπό μυδρίαση, για να διευκρινιστεί η αιτία.
Και φαρμακευτικός καταρράκτης
Μερικές φορές ο πρόωρος καταρράκτης οφείλεται στη μακροχρόνια χρήση φαρμάκων, κυρίως κορτικοστεροειδών. Αυτά προκαλούν χαρακτηριστικά οπίσθιο υποκαψικό καταρράκτη.
Τα εμπλεκόμενα φάρμακα μπορεί να λαμβάνονται με μορφή δισκίων, κολλυρίων, ενέσεων, εισπνεόμενων σκευασμάτων ή δερματικών κρεμών, ιδίως όταν εφαρμόζονται γύρω από τα μάτια.
«Εάν λαμβάνετε τέτοιου είδους φάρμακα, μην διακόψετε τη χρήση τους εάν δεν συμβουλευθείτε πρώτα τον γιατρό που σας τα χορήγησε», τονίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Και συνιστά να ενημερώνετε τον οφθαλμίατρό σας για τη λήψη τους, καθώς και για τη λήψη κάθε άλλου φαρμάκου (ακόμα και μη συνταγογραφούμενου), συμπληρώματος ή βοτάνου.
Άλλες αιτίες
Ο πρόωρος καταρράκτης μπορεί να οφείλεται και σε άλλες αιτίες, όπως:
- Η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία (π.χ. ακτινοθεραπεία στην περιοχή της κεφαλής)
- Προηγούμενη ενδοφθάλμια επέμβαση (ιδίως υαλοειδεκτομή)
- Υψηλή μυωπία
- Κάπνισμα
- Χρόνιες ενδοφθάλμιες φλεγμονές (ραγοειδίτιδα)
Από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, η έκθεση στον ήλιο είναι από τους καλύτερα τεκμηριωμένους. Η υπεριώδης ακτινοβολία (κυρίως η UVB) προκαλεί οξειδωτική βλάβη στις πρωτεΐνες του φακού και έχει συσχετιστεί ιδιαίτερα με τον φλοιώδη καταρράκτη.
Επειδή η βλάβη είναι αθροιστική, η προστασία με γυαλιά ηλίου που φιλτράρουν το 100% της υπεριώδους ακτινοβολίας και με καπέλο με γείσο έχει σημασία από νεαρή ηλικία. Αυτό είναι ακόμα σημαντικότερο σε χώρες με έντονη ηλιοφάνεια, όπως η Ελλάδα.
Ο κληρονομικός καταρράκτης
Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι γενετικοί παράγοντες. Μεταλλάξεις σε γονίδια που κωδικοποιούν δομικές πρωτεΐνες του φακού, όπως οι κρυσταλλίνες, ευθύνονται για πολλές μορφές κληρονομικού καταρράκτη.
Ο κληρονομικός καταρράκτης μπορεί να εμφανιστεί από τη γέννηση ή στις πρώτες δεκαετίες της ζωής. Μελέτες σε διδύμους δείχνουν επίσης ότι σημαντικό μέρος του κινδύνου, ακόμα και για τον καταρράκτη της ηλικίας, καθορίζεται γενετικά.
Καταρράκτης μπορεί ακόμα να συνοδεύει συστηματικά σύνδρομα, όπως η μυοτονική δυστροφία. Γι’ αυτό το οικογενειακό ιστορικό πρέπει πάντα να αναφέρεται στον οφθαλμίατρο.
Διατροφή, περιβάλλον και παθήσεις
Μελέτες παρατήρησης δείχνουν ότι στην ανάπτυξη καταρράκτη μπορεί να παίξουν ρόλο και διατροφικοί παράγοντες. Μία διατροφή πλούσια σε φρούτα, λαχανικά και αντιοξειδωτικές ουσίες (λ.χ βιταμίνη C, λουτεΐνη, ζεαξανθίνη) συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο καταρράκτη.
Ωστόσο, μεγάλες τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες δεν έχουν αποδείξει ότι τα συμπληρώματα βιταμινών προλαμβάνουν τον καταρράκτη. Αντίθετα, η παχυσαρκία και το μεταβολικό σύνδρομο φαίνεται ότι αυξάνουν τον κίνδυνο.
Ερευνάται ακόμα ο ρόλος παραγόντων του σύγχρονου περιβάλλοντος. Η ατμοσφαιρική ρύπανση και η έκθεση σε βαρέα μέταλλα, όπως ο μόλυβδος και το κάδμιο (που περιέχεται και στον καπνό του τσιγάρου), έχουν συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με αυξημένο κίνδυνο καταρράκτη. Τα δεδομένα αυτά είναι ακόμα προκαταρκτικά και δεν αποδεικνύουν αιτιώδη σχέση, αποτελούν όμως πεδίο ενεργού έρευνας.
Ο καταρράκτης στους νεαρούς ενήλικες μπορεί επίσης να οφείλεται σε ενδοφθάλμια φλεγμονή, συγγενείς διαταραχές του μεταβολισμού (π.χ. γαλακτοζαιμία), χρόνια υπασβεστιαιμία (χαμηλό ασβέστιο) και ορισμένες αλλεργικές καταστάσεις, όπως η ατοπική δερματίτιδα.
Ακόμα και ο πρωτοπαθής υποπαραθυρεοειδισμός, μία μεταβολική πάθηση, αποτελεί πιθανή (αν και σπάνια) αιτία, κατά τον κ. Κανελλόπουλο.
Πότε να πάτε στον γιατρό
Όλ’ αυτά πρακτικά σημαίνουν πως πρέπει να εξετάζονται ενδελεχώς συμπτώματα ύποπτα για καταρράκτη, όπως:
- Τα φώτα του αυτοκινήτου που αρχίζουν να μοιάζουν ασυνήθιστα εκτυφλωτικά
- Τα χρώματα που γίνονται λιγότερο «ζωντανά»
- Οι ψηφιακές οθόνες που γίνονται ξαφνικά κουραστικές
- Τα διορθωτικά γυαλιά που δεν χαρίζουν καθαρή όραση
Τέτοιου είδους συμπτώματα πρέπει να αξιολογούνται αμέσως από τον οφθαλμίατρο, κυρίως όταν επιμένουν ή επηρεάζουν την εργασία, την οδήγηση, την ανάγνωση ή άλλες καθημερινές δραστηριότητες.
«Η εξεύρεση της αιτίας του μπορεί να μας βοηθήσει να καταρτίσουμε το ενδεδειγμένο πλάνο θεραπείας. Μερικοί ασθενείς χρειάζονται απλώς παρακολούθηση. Άλλοι μπορεί να ωφεληθούν προσωρινά από διορθωτικά γυαλιά ή φακούς επαφής», τονίζει ο καθηγητής.
Ο πρόωρος καταρράκτης, πάντως, αντιμετωπίζεται οριστικά μόνο με χειρουργική αφαίρεση του θολωμένου κρυσταλλοειδούς φακού με φακοθρυψία και εμφύτευση ενδοφακού.
Η επιλογή του τεχνητού φακού πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή στους νέους. Ωστόσο η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία μπορεί να γλιτώσει τους ασθενείς από πολλές επιπλοκές, καταλήγει ο κ. Κανελλόπουλος.
Φωτογραφία: istock
