Πώς η άνοδος της θερμοκρασίας αλλάζει τις συνθήκες μετάδοσης λοιμωδών νοσημάτων και γιατί ο δάγκειος πυρετός μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα;
Η κλιματική κρίση δεν αλλάζει μόνο τη θερμοκρασία, αλλά και τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων. Οι νέες συνθήκες για την εξάπλωση παθογόνων, μεταβάλλουν τους πληθυσμούς των κουνουπιών και επηρεάζουν τις μετακινήσεις των ζώων και των πτηνών. Νοσήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «τροπικά» εμφανίζονται πλέον σε περιοχές της Ευρώπης όπου δεν ήταν συνηθισμένα, ενώ στην Ελλάδα ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει εξελιχθεί σε επαναλαμβανόμενο καλοκαιρινό πρόβλημα δημόσιας υγείας.
- Δείτε επίσης – Ιός του Δυτικού Νείλου: Αυξημένα κρούσματα την τελευταία εβδομάδα – Νόσησε και 7χρονο παιδί
Το νέο αυτό τοπίο των επιδημιών βρέθηκε στο επίκεντρο της πρόσφατης ομιλίας με θέμα «Πώς αλλάζει το τοπίο των επιδημιών και των ενδημιών ως συνάρτηση της κλιματικής κρίσης».
Με αφορμή την ομιλία, ο αν. καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ Γκίκας Μαγιορκίνης μίλησε στο Πρακτορείο FM για τις λοιμώξεις που ήδη επηρεάζονται από την υπερθέρμανση του πλανήτη, αλλά και για τους κινδύνους που μπορεί να εμφανιστούν τα επόμενα χρόνια.
Όπως εξηγεί, ιδιαίτερη σημασία έχουν τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια, αλλά και εκείνα που συνδέονται με το περιβάλλον και την αυξανόμενη αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων. «Ιδιαίτερη σημασία έχουν εκείνα που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, αλλά και τα λοιμώδη νοσήματα που συνδέονται με το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων», σημειώνει, αναφέροντας χαρακτηριστικά τη χολέρα αλλά και τις λοιμώξεις που μεταδίδονται με διαβιβαστές.
Ο ιός του Δυτικού Νείλου έγινε πλέον ενδημικός
Για την Ελλάδα, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ιός του Δυτικού Νείλου. Σύμφωνα με τον καθηγητή, πρόκειται πλέον για ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας με το οποίο η χώρα θα πρέπει να μάθει να ζει, καθώς ο ιός εμφανίζεται επαναλαμβανόμενα κάθε καλοκαίρι.
«Θεωρείται πλέον ουσιαστικά ενδημικός στην Ελλάδα, καθώς εμφανίζεται κάθε χρόνο κατά τους θερινούς μήνες», αναφέρει ο Καθηγητής. Η περίοδος κυκλοφορίας του εκτείνεται περίπου από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένα νησιά ο ιός μπορεί να διαχειμάζει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος των πτηνών. Ο Γκίκας Μαγιορκίνης θεωρεί πιθανό ότι ο κυκλώνας Daniel του 2023 επηρέασε τις μεταναστευτικές διαδρομές πτηνών και συνέβαλε στη μετατόπιση πληθυσμών προς περιοχές της Θεσσαλίας και άλλες περιοχές της χώρας. Κοράκια, κίσσες και καρακάξες, δηλαδή κορακοειδή που μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικοί ενισχυτές του κύκλου μετάδοσης του ιού, έχουν πλέον κάνει αισθητή την παρουσία τους ακόμη και σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας.
Η έγκαιρη πρόβλεψη των περιοχών που θα εμφανίσουν αυξημένη μετάδοση δεν είναι εύκολη χωρίς συστηματική επιδημιολογική επιτήρηση. Η εντομολογική επιτήρηση, ωστόσο, μπορεί να προσφέρει ένα κρίσιμο χρονικό πλεονέκτημα, καθώς είναι δυνατό να προειδοποιήσει περίπου 15-20 ημέρες νωρίτερα για αυξημένη πιθανότητα μετάδοσης του ιού σε μια περιοχή.
Ο Δάγκειος πυρετός μπορεί να επιστρέψει
Όσον αφορά σε έναν ιό που για την Ελλάδα ανήκει περισσότερο στην ιστορία παρά στην καθημερινότητα, τον Δάγκειο πυρετό, ο Γκίκας Μαγιορκίνης λέει ότι μπορεί η νόσος να μην είναι σήμερα ενδημική στη χώρα, όμως ο κατάλληλος διαβιβαστής έχει πλέον εγκατασταθεί.
Η τελευταία μεγάλη παρουσία του δάγκειου πυρετού στη χώρα χρονολογείται από τη δεκαετία του 1920, όταν είχε νοσήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Η επιστροφή της εγχώριας μετάδοσης, ωστόσο, δεν θεωρείται πλέον αδιανόητη. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ιταλία και η Γαλλία, έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης δάγκειου πυρετού και chikungunya.
«Είναι πιθανό να δούμε στο μέλλον εγχώρια μετάδοση και στην Ελλάδα», εκτιμά ο καθηγητής, καθώς η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων κουνουπιών, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επέκταση νοσημάτων σε περιοχές που μέχρι πρόσφατα δεν θεωρούνταν τυπικές ζώνες μετάδοσης.
Ποια μπορεί να είναι η επόμενη πανδημία
Αν ο Δυτικός Νείλος και ο δάγκειος πυρετός αποτυπώνουν ήδη την αλλαγή του επιδημιολογικού χάρτη, το μεγαλύτερο ερώτημα παραμένει τι θα μπορούσε να προκαλέσει την επόμενη πανδημία.
«Δεν θα μπορούσα να πω με σιγουριά ποια θα είναι η επόμενη πανδημία», λέει ο Καθηγητής Μαγιορκίνης, επισημαίνοντας ωστόσο ότι στις υψηλού κινδύνου υποψηφιότητες περιλαμβάνεται μία γρίπη, πιθανότατα από τα πτηνά, ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος μεταξύ ιού γρίπης των πτηνών και ιού γρίπης των χοίρων.
Όπως σημειώνει, αντίστοιχα φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και στο παρελθόν, ενώ εκτιμά ότι, καθώς έχουν περάσει περίπου 17 χρόνια από την πανδημία γρίπης του 2009, μια νέα πανδημία γρίπης θα μπορούσε να εμφανιστεί μέσα στην επόμενη δεκαετία. Για έναν νέο κορονοϊό, το χρονικό διάστημα εκτιμάται ότι μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερο: «Λογικά στα επόμενα 50 χρόνια, είναι πιθανό να δούμε ακόμα μία COVID επιδημία».
Η κλιματική κρίση προκάλεσε την COVID-19;
Το ερώτημα αν η κλιματική κρίση συνδέεται με την εμφάνιση της COVID-19 είναι σαφώς πιο σύνθετο. Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να φέρει ανθρώπους και ζώα σε μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης παθογόνων από τα ζώα στον άνθρωπο. Οι νυχτερίδες, ως φυσικοί ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ άλλων κορονοϊών, βρίσκονται σε αυτό το επίκεντρο.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχει αποδειχθεί πως η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19. Η σχέση είναι πιο σύνθετη: η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της έναν νέο ιό, αλλά μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα αλληλεπιδρούν.
Και αυτή ακριβώς η μεταβολή είναι που βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της επιδημιολογικής επιτήρησης. Ο νέος χάρτης των λοιμώξεων δεν χαράσσεται μόνο από τους ίδιους τους ιούς, αλλά και από τη θερμοκρασία, το νερό, τα οικοσυστήματα, τις μετακινήσεις των ζώων και την εξάπλωση των διαβιβαστών. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος ιός θα εμφανιστεί επόμενος, αλλά και σε ποιο περιβάλλον θα βρει τις συνθήκες για να μεταδοθεί.
