«Τι καιρό κάνει;». «Είδατε τον αγώνα;». Μια κουβέντα στο ασανσέρ. Δύο λόγια με τον άνθρωπο που μας φτιάχνει κάθε πρωί τον καφέ. Ένα τηλεφώνημα στον φίλο που έχουμε μήνες να ακούσουμε.
Μικρές στιγμές που περνούν σχεδόν απαρατήρητες μέσα στην ημέρα μας. Κι όμως, πίσω από αυτές κρύβεται ένας παράγοντας υγείας που η επιστήμη αντιμετωπίζει πλέον με ολοένα μεγαλύτερη σοβαρότητα: την κοινωνική σύνδεση.
Μάθαμε να μετράμε βήματα, θερμίδες, ώρες ύπνου και χιλιόμετρα στο γυμναστήριο. Πολύ πιο σπάνια αναρωτιόμαστε:
- Πόσο συνδεδεμένοι είμαστε πραγματικά με τους άλλους;
- Έχουμε κάποιον να τηλεφωνήσουμε στις τρεις τα ξημερώματα εάν κάτι πάει στραβά;
- Νιώθουμε ότι ανήκουμε κάπου;
Η απάντηση, σύμφωνα με ένα ολοένα μεγαλύτερο σώμα επιστημονικών δεδομένων, δεν αφορά μόνο το πόσο ευτυχισμένοι αισθανόμαστε. Μπορεί να αφορά ακόμη και το πόσο καλά (και πόσο πολύ) θα ζήσουμε.
Ο ΠΟΥ προειδοποιεί: Ένας στους έξι ανθρώπους βιώνει μοναξιά
Η κοινωνική αποσύνδεση έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις ώστε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την έχει πλέον αναγάγει σε ζήτημα δημόσιας υγείας.
Η μεγάλη έκθεση της Επιτροπής του ΠΟΥ για την Κοινωνική Σύνδεση, που δημοσιεύθηκε το 2025, εκτιμά ότι περίπου ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως (15,8%) βιώνει μοναξιά. Και το στερεότυπο ότι η μοναξιά είναι κυρίως υπόθεση των ηλικιωμένων καταρρέει: τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφονται στους νέους, με περίπου 21% των εφήβων να δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι.
Ακόμη πιο σκληρός είναι ο αριθμός που αφορά την υγεία: ο ΠΟΥ εκτιμά ότι η μοναξιά συνδέεται με περίπου 871.000 θανάτους τον χρόνο, σχεδόν 100 κάθε ώρα. Η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά συνδέονται με επιπτώσεις στη σωματική υγεία, όπως: καρδιαγγειακά νοσήματα και διαβήτης τύπου 2, αλλά και στην ψυχική υγεία, με αυξημένη επιβάρυνση από κατάθλιψη και άγχος.
Το 2025, μάλιστα, η Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας υιοθέτησε για πρώτη φορά ψήφισμα που αντιμετωπίζει την κοινωνική σύνδεση ως προτεραιότητα δημόσιας υγείας.
Οι ανθρώπινες σχέσεις ως παράγοντας μακροζωίας
Πόσο μεγάλη μπορεί να είναι πραγματικά η επίδραση των σχέσεών μας; Μία από τις μελέτες-ορόσημα που έδωσαν βάρος σε αυτό το ερώτημα δημοσιεύθηκε το 2010 στο PLOS Medicine.
Οι ερευνητές ανέλυσαν 148 μελέτες με συνολικά 308.849 ανθρώπους, οι οποίοι παρακολουθήθηκαν κατά μέσο όρο για 7,5 χρόνια. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: οι άνθρωποι με ισχυρότερες κοινωνικές σχέσεις εμφάνιζαν 50% μεγαλύτερη πιθανότητα επιβίωσης σε σχέση με εκείνους που είχαν φτωχές ή ανεπαρκείς κοινωνικές σχέσεις.
Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η ισχύς αυτής της συσχέτισης ήταν συγκρίσιμη με καθιερωμένους παράγοντες που γνωρίζουμε ότι επηρεάζουν τη θνησιμότητα και σημείωσαν ότι το μέγεθός της ήταν συγκρίσιμο με τη διακοπή του καπνίσματος και μεγαλύτερο από παράγοντες όπως η παχυσαρκία και η σωματική αδράνεια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «ένας φίλος αντικαθιστά το γυμναστήριο» ούτε ότι οι παραπάνω παράγοντες μπορούν να συγκριθούν μηχανιστικά ένας προς έναν. Δείχνει, όμως, πόσο σοβαρά πρέπει να αντιμετωπίζουμε τη θέση των κοινωνικών σχέσεων στην υγεία.
Η μεγαλύτερη μελέτη για την ευτυχία και το μάθημα των καλών σχέσεων
Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται τα ευρήματα μιας από τις μακροβιότερες μελέτες για την ανθρώπινη ζωή, της Harvard Study of Adult Development.
Ο Robert Waldinger, καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Harvard και διευθυντής της μελέτης, έχει χρησιμοποιήσει έναν εξαιρετικά εύστοχο όρο: «social fitness» – κοινωνική φυσική κατάσταση.
Η λογική είναι απλή: Όπως οι μύες δεν παραμένουν δυνατοί επειδή γυμναστήκαμε πριν από πέντε χρόνια, έτσι και μια σχέση δεν παραμένει ζωντανή επειδή κάποτε ήταν στενή.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ακόμη και καλές σχέσεις μπορούν να σβήσουν όταν παραμελούνται. Εκείνοι που διατηρούν πιο ζωντανά κοινωνικά δίκτυα είναι συνήθως άνθρωποι που επενδύουν ενεργά στις σχέσεις τους.
Στο πλαίσιο της μελέτης, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν κάποτε να απαντήσουν σε ένα ανατριχιαστικά απλό ερώτημα: Ποιον θα μπορούσατε να καλέσετε στη μέση της νύχτας εάν είχατε μια έκτακτη ανάγκη; Οι περισσότεροι μπορούσαν να αναφέρουν αρκετούς ανθρώπους. Κάποιοι, όμως, δεν μπορούσαν να αναφέρουν ούτε έναν.
Δεν χρειαζόμαστε μόνο «κολλητούς»
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ανατροπές της έρευνας. Για να ωφεληθούμε από την κοινωνική επαφή δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος που συναντάμε να γίνει στενός φίλος. Ακόμη και οι λεγόμενοι “αδύναμοι δεσμοί” έχουν αξία.
Η Gillian Sandstrom, που σήμερα διδάσκει ψυχολογία της καλοσύνης στο University of Sussex, έχει μελετήσει αυτές ακριβώς τις φευγαλέες καθημερινές επαφές. Η έρευνά της δείχνει ότι μια σύντομη συζήτηση με έναν barista, για παράδειγμα, μπορεί να συνδέεται με καλύτερη διάθεση και μεγαλύτερο αίσθημα σύνδεσης σε σχέση με μια απολύτως διεκπεραιωτική συναλλαγή.
Αυτό το «καλημέρα» στον γείτονα, τον άνθρωπο που συναντάμε κάθε Σάββατο στο ίδιο καφέ, τον ιδιοκτήτης του περιπτέρου, έναν άλλο κηδεμόνα που βλέπουμε καθημερινά έξω από το σχολείο, δεν είναι απαραίτητα φίλοι μας.
Δημιουργούν, όμως, ένα κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο αισθανόμαστε ορατοί και συνδεδεμένοι.
Το να ανήκεις κάπου μπορεί να έχει ακόμη μεγαλύτερη δύναμη
Και δεν είναι μόνο οι ατομικές σχέσεις. Έρευνες δείχνουν ότι οι κοινωνικές συνδέσεις που δημιουργούνται μέσα από ομάδες μπορεί να έχουν ιδιαίτερη σημασία για την ψυχική και γνωστική υγεία. Η συμμετοχή σε:
- μια κοινότητα,
- έναν σύλλογο,
- μια εθελοντική δράση,
- μια θρησκευτική κοινότητα ή
- ακόμη και έναν κοινοτικό κήπο
δημιουργεί κάτι διαφορετικό από μια απλή φιλία: την αίσθηση ότι αποτελούμε μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου.
Σε μεγάλη διαχρονική μελέτη, η συμμετοχή σε κοινωνικές ομάδες συνδέθηκε με μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης στο μέλλον και υποτροπής σε ανθρώπους που ήδη έπασχαν από κατάθλιψη. Οι ερευνητές παρακολούθησαν περισσότερους από 5.000 ανθρώπους σε βάθος δύο ετών και περισσότερους από 4.000 σε βάθος τεσσάρων ετών.
Πόσο «κοινωνικά γυμνασμένοι» είμαστε;
Δεν υπάρχει ένας μαγικός αριθμός φίλων που πρέπει να έχει ένας άνθρωπος. Κάποιος μπορεί να έχει δεκάδες γνωστούς και να αισθάνεται βαθιά μόνος. Κάποιος άλλος μπορεί να έχει δύο ή τρεις ανθρώπους στη ζωή του και να νιώθει απολύτως συνδεδεμένος.
Ο ίδιος ο ΠΟΥ ξεχωρίζει, άλλωστε, τρεις διαστάσεις της κοινωνικής σύνδεσης:
- τη δομή (πόσες και τι είδους σχέσεις έχουμε),
- τη λειτουργία (τι υποστήριξη προσφέρουν αυτές οι σχέσεις) και
- την ποιότητα των αλληλεπιδράσεων.
Γι’ αυτό και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι «έχω αρκετούς φίλους;», αλλά «οι σχέσεις που έχω καλύπτουν τις κοινωνικές και συναισθηματικές ανάγκες μου;»
Οι φιλίες στην ενήλικη ζωή δεν συμβαίνουν από μόνες τους
Εδώ έρχεται ίσως το πιο πρακτικό (και πιο δύσκολο) μήνυμα. Στην ενήλικη ζωή συχνά περιμένουμε από τις φιλίες να συμβούν «φυσικά». Δουλειά, παιδιά, υποχρεώσεις και απόσταση, όμως, κάνουν το αντίθετο: χωρίς προσπάθεια, ακόμη και δυνατές σχέσεις μπορούν σταδιακά να χαθούν.
Η ψυχολόγος Marisa G. Franco προτείνει ως μία απλή αρχή να ξαναεπικοινωνήσουμε με κάποιον που χάσαμε από τη ζωή μας. Πολλές φιλίες, επισημαίνει, δεν τελειώνουν επειδή συνέβη κάποια μεγάλη σύγκρουση, αλλά απλώς επειδή οι άνθρωποι έχασαν την επαφή.
Μια δεύτερη στρατηγική είναι η επανάληψη:
- ένα μάθημα,
- μια ομάδα,
- μια δραστηριότητα που γίνεται σταθερά.
Όταν βλέπουμε ξανά και ξανά τους ίδιους ανθρώπους, το άγνωστο γίνεται οικείο και αυξάνονται οι πιθανότητες να ξεκινήσει μια συζήτηση που με τον χρόνο μπορεί να εξελιχθεί σε σχέση.
Και αν αυτό μοιάζει δύσκολο, υπάρχει ένα ακόμη μικρότερο βήμα: μιλήστε σε έναν άγνωστο. Σε πείραμα της Sandstrom και των συνεργατών της, η επαναλαμβανόμενη συνομιλία με αγνώστους επί μία εβδομάδα έκανε τους συμμετέχοντες λιγότερο απαισιόδοξους απέναντι στο ενδεχόμενο απόρριψης και πιο σίγουρους για την ικανότητά τους να συνομιλούν με ανθρώπους που δεν γνωρίζουν.
Και τα social media; Μπορούν να μας συνδέουν και να μας απομονώνουν
Το κινητό μπορεί να είναι γέφυρα, αλλά μπορεί να γίνει και υποκατάστατο. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να βοηθήσει όταν χρησιμοποιείται για να διατηρούμε πραγματικές, ήδη υπάρχουσες σχέσεις. Όταν, αντίθετα, αντικαθιστά την εκτός διαδικτύου κοινωνική ζωή, μπορεί να εντείνει τη μοναξιά. Ιδιαίτερα η παθητική περιήγηση στις ζωές των άλλων μπορεί να δημιουργεί την ψευδαίσθηση κοινωνικής επαφής χωρίς την πραγματική εμπειρία της σύνδεσης.
Ο ΠΟΥ αναφέρει επίσης την υπερβολική ή επιβλαβή χρήση των ψηφιακών μέσων, ιδιαίτερα στους νέους, ανάμεσα στους παράγοντες που μπορούν να συμβάλουν στη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση.
Και στην Ελλάδα; Περίπου 1 στους 6 δεν έχει κάποιον να βασιστεί
Η εικόνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν φτάσουμε στην Ελλάδα, μια χώρα που παραδοσιακά συνδέουμε με την οικογένεια, την παρέα, τη γειτονιά και τους ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς. Τα δεδομένα, όμως, δείχνουν ότι αυτή η εικόνα δεν πρέπει να θεωρείται αυτονόητη.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του OECD για το 2023, το 84,69% των ανθρώπων ηλικίας 15 ετών και άνω στην Ελλάδα δηλώνει ότι έχει κάποιον στον οποίο μπορεί να βασιστεί σε περίπτωση ανάγκης. Αντιστρόφως, περίπου 15,3% (σχεδόν ένας στους έξι) δεν αναφέρει ότι διαθέτει ένα τέτοιο κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας.
Η Ελλάδα βρίσκεται χαμηλότερα από αρκετές άλλες ευρωπαϊκές χώρες στον συγκεκριμένο δείκτη. Στη Φινλανδία το αντίστοιχο ποσοστό κοινωνικής υποστήριξης ξεπερνά το 96%, στη Δανία το 94%, στη Σουηδία το 93%, στην Ισπανία το 92% και στη Γερμανία το 90%.
Και αυτό έχει σημασία. Γιατί το να έχει κάποιος ανθρώπους γύρω του δεν είναι το ίδιο με το να αισθάνεται ότι έχει κάποιον στον οποίο πραγματικά μπορεί να στηριχθεί όταν τα πράγματα δυσκολέψουν.
Η μεγάλη έκθεση του OECD για τις κοινωνικές σχέσεις και τη μοναξιά, που περιλαμβάνει και στοιχεία για την Ελλάδα, κατα- παράλληλα μια ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο κοινωνικοποιούμαστε: οι διά ζώσης συναντήσεις με φίλους και συγγενείς έχουν μειωθεί σε βάθος χρόνου στις ευρωπαϊκές χώρες που εξετάζονται, την ώρα που η εξ αποστάσεως επικοινωνία αυξάνεται.
Η Ελλάδα, επομένως, δεν βρίσκεται έξω από τη μεγάλη συζήτηση για τη μοναξιά και την κοινωνική αποσύνδεση. Και ίσως το στερεότυπο του «κοινωνικού Έλληνα», της μεγάλης οικογένειας και της παρέας να μας κάνει ορισμένες φορές να υποτιμούμε ένα πρόβλημα που δεν μετριέται από το πόσους ανθρώπους γνωρίζουμε, αλλά από το πόσους ανθρώπους αισθανόμαστε ότι έχουμε πραγματικά δίπλα μας.
Η «άσκηση» που ξεχνάμε να κάνουμε
Ίσως, τελικά, χρειάζεται να διευρύνουμε την έννοια της πρόληψης:
Ναι, να κινούμαστε. Να τρώμε σωστά. Να κοιμόμαστε. Να μην καπνίζουμε. Να κάνουμε τις εξετάσεις μας.
- Αλλά και να τηλεφωνούμε.
- Να συναντιόμαστε.
- Να συμμετέχουμε.
- Να λέμε μια κουβέντα στον άνθρωπο δίπλα μας.
- Να φροντίζουμε τις σχέσεις πριν σβήσουν από αμέλεια.
Δεν χρειάζεται να γεμίσουμε το ημερολόγιό μας με κοινωνικές υποχρεώσεις. Όπως τονίζουν οι ερευνητές, μεγαλύτερη σημασία έχει η ποιότητα της επαφής και το αίσθημα του ανήκειν παρά ο τεράστιος αριθμός κοινωνικών συναναστροφών.
Η επιστήμη της κοινωνικής σύνδεσης έρχεται ουσιαστικά να μας θυμίσει κάτι βαθιά ανθρώπινο που η σύγχρονη καθημερινότητα κινδυνεύει να μας κάνει να ξεχάσουμε: Οι σχέσεις δεν είναι ο χρόνος που περισσεύει αφού φροντίσουμε την υγεία μας. Είναι μέρος της ίδιας της υγείας μας.
[penci_related_posts title=”ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:” number=”8″ style=”grid” align=”none” displayby=”cat” orderby=”random”]
