Από την «αποτοξίνωση» και την πλασμαφαίρεση έως τα βλαστοκύτταρα και τις «θεραπείες ευεξίας» – Πώς η γλώσσα της επιστήμης μπορεί να πουλήσει μια υπόσχεση χωρίς τεκμηρίωση
Απαλός φωτισμός, ξύλο και λινό, στο φόντο μια οθόνη που δείχνει βίντεο με πρωτοποριακές θεραπείες, και μια φωνή που μιλά ήρεμα για «τοξικό φορτίο» και για «ρίζα του προβλήματος» αντί για συμπτώματα.
Απέναντι κάθεται κάποιος που πονάει ή που κουράστηκε να μην παίρνει απάντηση. Ανάμεσά τους μεσολαβεί μια υπόσχεση διατυπωμένη με τη γλώσσα της επιστήμης, χωρίς όμως τη δεοντολογία της. Το φαινόμενο δεν είναι καινούριο.
Καινούρια είναι η κλίμακα, η στιλπνότητα και η συχνότητα με την οποία αυτές οι υπηρεσίες και τα προϊόντα διακινούνται πλέον και από ανθρώπους με πραγματικό ιατρικό πτυχίο.
Η λαϊκή σοφία το είχε ονομάσει εύστοχα πολύ πριν αποκτήσει η αγορά ονόματα λατινογενή και λαμπερά: φύκια για μεταξωτές κορδέλες.
Θεραπείες «ευεξίας»: Γιατί πείθουν
Ο άνθρωπος που ενδίδει δεν αγοράζει, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια θεραπεία. Αγοράζει ανακούφιση από την αβεβαιότητα. Ο συμβατικός γιατρός που μπορεί να λέει «δεν ξέρω ακόμη» ή «τα δεδομένα είναι μικτά» προσφέρει την αλήθεια, αλλά η αλήθεια αυτή είναι δύσπεπτη.
Ο πωλητής της εναλλακτικής λύσης προσφέρει κάτι ψυχολογικά θρεπτικότερο, μια αιτία με όνομα, μια εξήγηση με αφήγηση και μια πράξη με ημερομηνία.
Όταν μάλιστα υποκείμενα σχήματα ευαλωτότητας στη βλάβη ή ελαττωματικότητας, πυρηνικές πεποιθήσεις μας ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος ή ότι κάτι μέσα μας είναι φθαρμένο, συναντήσουν μια αγορά που εμπορεύεται καθαρότητα και αναγέννηση, τότε η συνάντηση είναι σχεδόν μοιραία. Και υπάρχει κάτι ακόμη, η επιστημική εμπιστοσύνη, δηλαδή η ετοιμότητα να δεχθούμε πληροφορία από κάποιον ως αξιόπιστη και προσωπικά σχετική, που χτίζεται μόνο όταν νιώθουμε ότι ο απέναντι μάς σκέφτηκε ως ξεχωριστά πρόσωπα. Ένα σύστημα υγείας βιαστικό και απρόσωπο παράγει επιστημική δυσπιστία.
Μένει το ισχυρότερο επιχείρημα της αγοράς: «το έκανα και έγινα καλά». Ανάμεσα όμως στην παρέμβαση και στη βελτίωση παρεμβάλλονται τέσσερις μηχανισμοί άσχετοι με τη δραστικότητα. Η φυσική πορεία της νόσου, αφού τα περισσότερα ενοχλήματα για τα οποία αναζητούμε εναλλακτικές λύσεις είναι κυματοειδή και υφίενται μόνα τους. Η παλινδρόμηση προς τον μέσο όρο, αφού ζητάμε βοήθεια στην κορύφωση της κρίσης και η επόμενη μέτρηση θα είναι σχεδόν πάντοτε καλύτερη. Το φαινόμενο εικονικού φαρμάκου (placebo), που δεν είναι φαντασίωση αλλά μετρήσιμη απόκριση στην προσδοκία και στο τελετουργικό της φροντίδας. Και μάλιστα όσο πιο εντυπωσιακή η τελετουργία, τόσο ισχυρότερη η απόκριση.
Τα βασικά προϊόντα της αγοράς
Το θέατρο της διάγνωσης
Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν όσα δεν θεραπεύουν αλλά «ανιχνεύουν». Και είναι ίσως η πιο επικερδής, γιατί δημιουργούν τη νόσο για την οποία στη συνέχεια θα πουλήσουν τη λύση της. Η λεγόμενη κβαντική βιοανάδραση, με συσκευές που υπόσχονται να μετρήσουν τοξίνες ή ενεργειακά πεδία, δεν διαθέτει καμία κλινική επικύρωση.
Η επίκληση της κβαντομηχανικής λειτουργεί εδώ ως διακοσμητικό δάνειο κύρους από μια θεωρία που δεν έχει καμία εφαρμογή στη φυσιολογία των ιστών. Παρομοίως, η μικροσκόπηση σκοτεινού πεδίου, η προβολή δηλαδή μιας σταγόνας αίματος σε οθόνη, με τον «ειδικό» να υποδεικνύει υποτιθέμενα παράσιτα, μύκητες ή «σκουριά», είναι θεαματική ακριβώς επειδή είναι ανερμήνευτη για τον θεατή. Δεν έχει καμία διαγνωστική εγκυρότητα. Το ζητούμενο δεν είναι η πληροφορία και η εικόνα ενός σώματος που χρειάζεται σωτηρία.
Η μυθολογία της αποτοξίνωσης
Η ιδέα ότι το έντερο «αυτο-δηλητηριάζει» τον οργανισμό είναι από τις πιο ανθεκτικές λανθασμένες θεωρίες στην ιστορία της ιατρικής. Είχε ήδη καταρριφθεί στις αρχές του 20ού αιώνα και επέστρεψε ως λάιφστάιλ. Η συστηματική ανασκόπηση για την υδροθεραπεία παχέος εντέρου δεν εντόπισε καμία μεθοδολογικά αξιόπιστη μελέτη που να τεκμηριώνει όφελος για τη γενική υγεία, εντόπισε όμως πλήθος αναφορών ανεπιθύμητων συμβάντων, από ηλεκτρολυτικές διαταραχές έως διάτρηση και θάνατο.
Το ίδιο ισχύει, με διαφορετικό περιτύλιγμα, για τα εμπορικά πρωτόκολλα αποτοξίνωσης γενικότερα. Όταν αναζητήθηκαν συστηματικά τα δεδομένα, δεν βρέθηκαν τυχαιοποιημένες μελέτες που να στηρίζουν τους ισχυρισμούς, ενώ σε αρκετά εντοπίστηκαν διατροφικές ανεπάρκειες και μεταβολικοί κίνδυνοι. Στην ίδια οικογένεια ανήκει και η «αποτοξίνωση» με εμπορικά πρωτόκολλα πλασμαφαίρεσης, τα οποία διαφημίζονται ως αφαίρεση τοξινών χωρίς δημοσιευμένες ελεγχόμενες μελέτες ή αναγνωρισμένη ένδειξη, μια επεμβατική πράξη με πραγματικούς κινδύνους για ένα φανταστικό πρόβλημα.
Η οζονοθεραπεία αξίζει ξεχωριστή μνεία, γιατί εδώ ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η αναποτελεσματικότητα. Το όζον είναι τοξικό αέριο και οι τεχνικές συστηματικής χορήγησης έχουν συνδεθεί με σοβαρά συμβάντα, μεταξύ των οποίων εμβολή και οξειδωτική βλάβη, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση για τις ενδείξεις που διαφημίζονται.
Όσο για τις ενδοφλέβιες «θεραπείες ευεξίας», βιταμινούχα διαλύματα, γλουταθειόνη, NAD⁺, η διάκριση είναι απλή και συχνά αποσιωπάται. Η ενδοφλέβια οδός έχει σαφείς ενδείξεις σε τεκμηριωμένες ελλείψεις ή σε νόσους δυσαπορρόφησης, δεν έχει καμία τεκμηριωμένη ένδειξη σε υγιείς ανθρώπους. Το επιχείρημα ότι έτσι «παρακάμπτεται το έντερο» παραβλέπει ότι το έντερο δεν είναι εμπόδιο αλλά ρυθμιστής.
Η παράκαμψή του δεν αυξάνει το όφελος, αφαιρεί έναν μηχανισμό προστασίας. Και κάθε φλεβοκέντηση κουβαλά, όσο καλαίσθητο κι αν είναι το περιβάλλον όπου εφαρμόζεται η τεχνική, πραγματικό κίνδυνο λοίμωξης, θρόμβωσης και αντίδρασης υπερευαισθησίας.
Οι υποσχέσεις της αναγέννησης
Εδώ τα πράγματα απαιτούν μεγαλύτερη ακρίβεια, γιατί ακριβώς σε αυτή την περιοχή συνυπάρχουν το τεκμηριωμένο, το ερευνητικό και το απατηλό. Πέρα από τα αιμοποιητικά βλαστοκύτταρα, που έχουν αυστηρά καθορισμένες αιματολογικές ενδείξεις, κανένα προϊόν βλαστοκυττάρων δεν είναι εγκεκριμένο για δερματολογικές ή αισθητικές χρήσεις.
Όλα παραμένουν ερευνητικά. Παρ’ όλα αυτά, έχουν εντοπιστεί διεθνώς εκατοντάδες επιχειρήσεις που διαφημίζουν απευθείας στο κοινό «θεραπείες βλαστοκυττάρων» για δεκάδες παθήσεις, από ορθοπαιδικές κακώσεις μέχρι νευροεκφυλιστικά νοσήματα και αυτισμό. Κλείνουν και ανοίγουν καινούργιες. Τα ανάλογα ισχύουν για τα πεπτίδια που κυκλοφορούν στα γυμναστήρια και στα ιατρεία μακροζωίας.
Διαθέτουν προκλινικά δεδομένα και μικρές μελέτες, όχι όμως έγκριση για τις περισσότερες ενδείξεις με τις οποίες διαφημίζονται, και η μακροπρόθεσμη ασφάλειά τους παραμένει άγνωστη.
Σε αυτό το φάσμα, το αυτόλογο πλάσμα πλούσιο σε αιμοπετάλια (PRP) καταλαμβάνει την ενδιάμεση, τίμια θέση. Και γι’ αυτό αξίζει να αναφέρεται. Υπάρχουν τυχαιοποιημένες μελέτες και μετα-αναλύσεις που δείχνουν βελτίωση της τριχικής πυκνότητας στην ανδρογενετική αλωπεκία, με την επιφύλαξη ότι η ετερογένεια των πρωτοκόλλων είναι υψηλή και ότι υπάρχουν ενδείξεις μεροληψίας δημοσίευσης.
Δεν πρόκειται δηλαδή ούτε για απάτη ούτε για θαύμα αλλά για μια παρέμβαση με μέτρια τεκμηρίωση, αποδεκτό προφίλ ασφάλειας όταν εκτελείται σωστά, και ρεαλιστικά όρια που ο έντιμος κλινικός οφείλει να ονομάζει. Η ύπαρξη αυτής της ενδιάμεσης ζώνης είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο η αυτόματη απόρριψη κάθε νεωτερισμού είναι εξίσου ανεπαρκής στάση με την αυτόματη αποδοχή. Το ζητούμενο δεν είναι ο σκεπτικισμός ως ιδιοσυγκρασία, αλλά η διαβάθμιση της βεβαιότητας ανάλογα με την ποιότητα των δεδομένων.
Όταν πουλά ο γιατρός
Το πιο δύσκολο κομμάτι αυτού του κειμένου είναι εκείνο που αφορά τους συναδέλφους. Ο λευκός χιτώνας φέρει τεκμήριο αξιοπιστίας, θεσμικά και ψυχολογικά. Γι’ αυτό και η καταχρηστική του χρήση προκαλεί δυσανάλογη ζημιά. Όταν ο ίδιος άνθρωπος διαγιγνώσκει την ανάγκη και πουλάει τη λύση, η σύγκρουση συμφερόντων δεν είναι θεωρητική αλλά δομική.
Δεν σημαίνει ότι όποιος προσφέρει μια ιδιωτικά αμειβόμενη παρέμβαση ενεργεί κακόπιστα αλλά ότι το σύστημα κινήτρων παράγει συστηματική μεροληψία, ακόμη και σε καλόπιστους ανθρώπους, και ότι το αντίβαρο μπορεί να είναι μόνο η διαφάνεια. Τι ξέρουμε, τι δεν ξέρουμε, τι κοστίζει, ποια η εναλλακτική τού να μην κάνουμε τίποτε.
Υπάρχει και μια γλωσσική διάσταση που αξίζει προσοχή. Η λεγόμενη ολιστική ρητορική επιτελεί μια έξυπνη μετατόπιση. Αντί να ισχυριστεί ότι κάτι δουλεύει, ισχυρίζεται ότι η επιστήμη είναι στενή, μηχανιστική και εξαγορασμένη και άρα ότι η απουσία απόδειξης είναι σημάδι θεσμικής καταπίεσης και όχι απουσίας αποτελέσματος. Η στρατηγική αυτή έχει περιγραφεί συστηματικά στη βιβλιογραφία της υγειονομικής παραπληροφόρησης και είναι ιδιαίτερα ανθεκτική, επειδή μετατρέπει κάθε αντίρρηση σε επιβεβαίωση.
Το πραγματικό κόστος
Το χρήμα είναι το λιγότερο. Η άμεση σωματική βλάβη όπως διάτρηση, εμβολή, σηψαιμία, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, ανακοπή, είναι σοβαρότερη, αν και σπανιότερη απ’ όσο θα δικαιολογούσε την έκταση της αγοράς. Το βαρύτερο κόστος είναι το κόστος ευκαιρίας. Σε μεγάλη μελέτη ασθενών με ιάσιμους καρκίνους, όσοι επέλεξαν «συμπληρωματικές» θεραπείες αρνούνταν πολύ συχνότερα τουλάχιστον ένα σκέλος της τεκμηριωμένης αγωγής και η άρνηση αυτή, όχι η ίδια η συμπληρωματική θεραπεία, ήταν εκείνη που εξηγούσε την αυξημένη θνησιμότητα.
Το εύρημα είναι κρίσιμο και μπορεί να παρανοείται προς αμφότερες τις κατευθύνσεις. Δεν λέει ότι το βότανο σκοτώνει. Λέει κάτι πιο ύπουλο, ότι η αφήγηση που συνοδεύει το βότανο μετακινεί τους ανθρώπους μακριά από τις θεραπείες που θα τους έσωζαν.
Και υπάρχει, τέλος, μια ζημιά που ως ψυχίατρος τη συναντώ συχνότερα απ’ όσο θα ήθελα. Η διάβρωση της εμπιστοσύνης του ίδιου του ανθρώπου στην κρίση του. Όποιος ξοδέψει χιλιάδες ευρώ και μήνες ελπίδας σε ένα πρωτόκολλο που δεν είχε ποτέ βάση, δεν χάνει μόνο τα χρήματα, αλλά και την πεποίθηση ότι μπορεί να ξεχωρίσει τι ισχύει. Και τότε γίνεται είτε κυνικός απέναντι σε κάθε ιατρική πρόταση είτε ακόμη πιο ευάλωτος στην επόμενη.
Επτά ερωτήσεις που αξίζει να κάνει κανείς
Δεν χρειάζεται κάποιος να γίνει επιστήμονας για να προστατευθεί. Χρειάζεται να ρωτά:
- Ποια ακριβώς είναι η διάγνωση και πώς τεκμηριώνεται; Αν η απάντηση είναι «τοξικό φορτίο», «ενεργειακή ανισορροπία» ή «φλεγμονή του συστήματος» χωρίς μετρήσιμο δείκτη, δεν υπάρχει διάγνωση.
- Ποιες δημοσιευμένες τυχαιοποιημένες μελέτες υποστηρίζουν αυτή τη συγκεκριμένη χρήση; Όχι μελέτες για κάτι παρεμφερές αλλά συγκεκριμένα γι’ αυτό εδώ.
- Είναι εγκεκριμένη η χρήση από τον ΕΟΦ ή τον EMA; Και αν είναι εκτός εγκεκριμένων ενδείξεων, το έχει δηλώσει ρητά ο θεράπων;
- Ποιες είναι οι πιθανές επιπλοκές και πόσο συχνές; Η απάντηση «καμία, είναι φυσικό» είναι από μόνη της κόκκινη σημαία. Τίποτε το δραστικό δεν είναι ακίνδυνο.
- Τι θα συνέβαινε αν δεν κάναμε τίποτε; Είναι ίσως η χρησιμότερη ερώτηση σε ολόκληρη την ιατρική.
- Αυτό που προτείνετε συνπάγεται άρνηση ή αναβολή της συμβατικής αγωγής; Αν ναι, η συζήτηση πρέπει να σταματήσει εκεί.
- Ποιος πληρώνεται και πόσο; Όχι με καχυποψία, με διαφάνεια.
Και μία ακόμη, σιωπηλή: γιατί το θέλω τόσο πολύ αυτό; Η ένταση της επιθυμίας μας για μια λύση είναι, δυστυχώς, αντιστρόφως ανάλογη της ικανότητάς μας να την αξιολογήσουμε.
Η εγρήγορση για την οποία μιλάμε δεν είναι καχυποψία απέναντι σε κάθε καινοτομία, ούτε περιφρόνηση προς όσους αναζήτησαν βοήθεια εκεί όπου τους υποσχέθηκαν ότι θα τη βρουν. Είναι κάτι πιο απαιτητικό και πιο πολιτικό: η υπεράσπιση του δικαιώματος του ανθρώπου να μην τον εξαπατούν τη στιγμή που φοβάται.
Η ιατρική δεν έχει να αντιπροτείνει τη βεβαιότητα, γιατί δεν τη διαθέτει. Έχει να αντιπροτείνει κάτι λιγότερο λαμπερό αλλά εντιμότερο. Μια μέθοδο που ελέγχει τον εαυτό της, που αναγνωρίζει τα όριά της και που διορθώνεται όταν σφάλλει. Το να πει κανείς «δεν γνωρίζουμε ακόμη, αλλά να τι γνωρίζουμε και να πώς θα το παρακολουθήσουμε» δεν είναι αδυναμία. Είναι η μόνη μορφή σεβασμού που μπορεί να δείξει ένας γιατρός σε έναν άνθρωπο που τον εμπιστεύεται.
Στο κάτω κάτω, το πιο θεραπευτικό στοιχείο ολόκληρης της συνάντησης δεν ήταν ποτέ το διάλυμα στον ορό. Ήταν ο χρόνος, η προσοχή και η αίσθηση ότι κάποιος σε σκέφτηκε ως πρόσωπο. Αυτά δεν χρειάζεται να τα αγοράσει κανείς σε ένα κέντρο ευεξίας. Χρειάζεται να τα ξαναβρεί εκεί όπου του ανήκουν εξ ορισμού.
Βιβλιογραφία
Acosta, R. D., & Cash, B. D. (2009). Clinical effects of colonic cleansing for general health promotion: A systematic review. The American Journal of Gastroenterology, 104(11), 2830–2836. https://doi.org/10.1038/ajg. 2009.494
Colloca, L., & Barsky, A. J. (2020). Placebo and nocebo effects. New England Journal of Medicine, 382(6), 554–561. https://doi.org/10.1056/ NEJMra1907805
Ernst, E. (1997). Colonic irrigation and the theory of autointoxication: A triumph of ignorance over science. Journal of Clinical Gastroenterology, 24(4), 196–198. https://doi.org/10.1097/ 00004836-199706000-00002
Johnson, S. B., Park, H. S., Gross, C. P., & Yu, J. B. (2018a). Complementary medicine, refusal of conventional cancer therapy, and survival among patients with curable cancers. JAMA Oncology, 4(10), 1375–1381. https://doi.org/10.1001/ jamaoncol.2018.2487
Johnson, S. B., Park, H. S., Gross, C. P., & Yu, J. B. (2018b). Use of alternative medicine for cancer and its impact on survival. Journal of the National Cancer Institute, 110(1), 121–124. https://doi.org/10.1093/jnci/ djx145
Kaptchuk, T. J., & Miller, F. G. (2015). Placebo effects in medicine. New England Journal of Medicine, 373(1), 8–9. https://doi.org/10.1056/ NEJMp1504023
Kata, A. (2012). Anti-vaccine activists, Web 2.0, and -modern paradigm: An overview of tactics and tropes used online by the anti-vaccination movement. Vaccine, 30(25), 3778–3789. https://doi.org/10.1016/j. vaccine.2011.11.112
Kieling, L., Konzen, A. T., Zanella, R. K., & Valente, D. S. (2024). Is autologous platelet-rich plasma capable of increasing hair density in patients with androgenic alopecia? A systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Anais Brasileiros de Dermatologia, 99(6), 847–862. https://doi.org/10.1016/j.abd. 2024.01.002
Klein, A. V., & Kiat, H. (2015). Detox diets for toxin elimination and weight management: A critical review of the evidence. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 28(6), 675–686. https://doi.org/10.1111/jhn. 12286
Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106–131. https://doi.org/10.1177/ 1529100612451018
Mishori, R., Otubu, A., & Jones, A. A. (2011). The dangers of colon cleansing. The Journal of Family Practice, 60(8), 454–457.
Turner, L., & Knoepfler, P. (2016). Selling stem cells in the USA: Assessing the direct-to-consumer industry. Cell Stem Cell, 19(2), 154–157. https://doi.org/10.1016/j. stem.2016.06.007
Φωτογραφία: istock
