Σε ανάρτηση της Ελληνικής Εταιρείας Θεραπείας Πόνου και Παρηγορικής Φροντίδας (ΠΑΡΗ.ΣΥ.Α.) στο fb παρουσιάζεται η πρωτοβουλία της Συντονίστριας Διευθύντριας του Αναισθησιολογικού Τμήματος και Ιατρείου Πόνου – Παρηγορικής Φροντίδας του Γ.Ν.– Κ.Υ.ΚΩ, κας Έλλης Καρανίκα, για την δημιουργία ενός ειδικά διαμορφωμένου χώρου που ονομάστηκε «ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ», όπου οι συγγενείς μπορούν να πουν το τελευταίο «αντίο» στον άνθρωπό τους με ιδιωτικότητα, ηρεμία και αξιοπρέπεια. Η δράση αυτή δημοσιεύτηκε στον τοπικό τύπο της Κω και μετά από επικοινωνία μας με την Γιατρό δημοσιεύουμε ολόκληρο το κείμενό της.
Η ανάγκη για έναν αξιοπρεπή χώρο αποχαιρετισμού είχε διατυπωθεί πολλές φορές τα προηγούμενα χρόνια από την κα Έλλη Καρανίκα. Χρειάστηκε, όμως, επιμονή, ενσυναίσθηση αλλά και διοικητική βούληση για να πάρει σάρκα και οστά. Η πρόταση βρήκε ανταπόκριση από τον νυν Διοικητή του Νοσοκομείου κ. Νίκο Φανιό, ο οποίος την αποδέχτηκε αμέσως την πρόταση της Γιατρού κατανοώντας ότι η ποιότητα ενός νοσοκομείου δεν αφορά μόνον τις ιατρικές υπηρεσίες αλλά αποτυπώνεται και στον τρόπο με τον οποίο σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η έκδηλη αναγκαιότητα
Υπάρχουν στιγμές που η επιστήμη φτάνει στα όριά της. Η καρδιά σταματά. Οι γιατροί κάνουν πίσω. Τα μηχανήματα σιωπούν. Οι αριθμοί στον καρδιογράφο μηδενίζουν. Και τότε αρχίζει μια άλλη, εξίσου σημαντική αποστολή. Όχι να σωθεί μια ζωή, αλλά να προστατευτεί η αξιοπρέπεια εκείνων που έφυγαν και να στηριχθούν εκείνοι που μένουν πίσω.
Γιατί ο θάνατος δεν είναι μόνο ένα ιατρικό γεγονός. Είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία. Είναι η στιγμή που ένας γιος αποχαιρετά τη μητέρα του. Μια σύζυγος τον σύντροφό της. Ένας πατέρας το παιδί του. Κι όμως, αυτή η πιο σιωπηλή στιγμή της ζωής συχνά εκτυλίσσεται μέσα σε χώρους που δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για να χωρέσουν τον ανθρώπινο πόνο.
Ψυκτικοί θάλαμοι. Μεταλλικές επιφάνειες. Μυρωδιές απολυμαντικών. Βιαστικές διαδικασίες. Διάδρομοι νοσοκομείων που συνεχίζουν να λειτουργούν σαν να μη συνέβη τίποτα. Εκεί όπου η διοικητική διαδικασία προηγείται, πολλές φορές άθελά της, της ανθρώπινης ανάγκης.
Ακριβώς αυτή την ανάγκη ήρθε να καλύψει η συγκεκριμένη πρωτοβουλία που γεννήθηκε όχι σε κάποιο υπουργικό γραφείο ούτε μέσα από μια νομοθετική ρύθμιση, αλλά από την καθημερινή επαφή με τον ανθρώπινο πόνο
Έτσι δημιουργήθηκε ένας διακριτικός χώρος, σε άμεση σύνδεση με το νεκροτομείο αλλά πλήρως διαχωρισμένος από τη λειτουργία του. Εκεί η σορός μεταφέρεται προσωρινά, ώστε οι συγγενείς να μπορέσουν να μείνουν μόνοι με τον άνθρωπό τους, να προσευχηθούν, να αγγίξουν το χέρι του, να κλάψουν, να σωπάσουν ή απλώς να καθίσουν δίπλα του όσο χρόνο χρειάζονται, πριν ξεκινήσει η διαδικασία της ταφής ή της μεταφοράς.
Δεν είναι μια πολυτέλεια. Είναι μια πράξη πολιτισμού
Όπως η ίδια -: «Ονομάστηκε “ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ”, τίτλος απλός, λιτός και βαθιά ανθρώπινος που δεν διακρίνει διαφορετικά θρησκεύματα και πολιτιστικές παραδόσεις. Δεν αφορά μόνο τους νεκρούς και την οικογένειά τους· αφορά τον πολιτισμό, τον σεβασμό και την ανθρωπιά όλων μας».
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη της πρωτοβουλίας.
Δεν δημιουργήθηκε για μια συγκεκριμένη θρησκεία.
Δεν σχεδιάστηκε για έναν συγκεκριμένο πολιτισμό.
Δεν αφορά μόνο τους κατοίκους της Κω.
Αφορά κάθε άνθρωπο που, μέσα σε μια στιγμή, βρίσκεται αντιμέτωπος με τη μεγαλύτερη απώλεια της ζωής του.
Γράφει η Γιατρός: «Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που καμία λέξη δεν είναι αρκετή. Η απώλεια ενός αγαπημένου ανθρώπου είναι μία από αυτές. Ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία και οι υπηρεσίες υγείας στέκονται δίπλα στους ανθρώπους έχει σημασία, ιδιαίτερα σε τέτοιες στιγμές».
Και συνεχίζει περιγράφοντας μια πραγματικότητα που όσοι δεν έχουν βρεθεί ποτέ αντιμέτωποι με μια αιφνίδια απώλεια δύσκολα μπορούν να φανταστούν: «Πώς να αποτυπώσεις τη σκηνή όπου μέσα στον απανθρωποποιημένο χώρο του νεκροτομείου, η οικογένεια παρακολουθεί την έξοδο του ανθρώπου της από το ψυγείο για να ακολουθήσει ο σπαρακτικός ή βουβός θρήνος πάνω στο επώδυνα λευκό μαρμάρινο τραπέζι, μέσα σε μυρωδιές χλωρίνης, φορμόλης και θανάτου…»
Είναι εικόνες που δεν καταγράφονται σε στατιστικές. Δεν αποτυπώνονται σε δείκτες ποιότητας ούτε σε διοικητικές εκθέσεις. Κι όμως, είναι αυτές που μένουν για πάντα χαραγμένες στη μνήμη μιας οικογένειας.
Στην Κω, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη
Κάθε χρόνο, το νησί υποδέχεται εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες. Οι περισσότεροι φεύγουν έχοντας στις αποσκευές τους αναμνήσεις από καλοκαιρινές διακοπές. Κάποιοι, όμως, δεν επιστρέφουν ποτέ. Ένα τροχαίο, ένας πνιγμός, μια αιφνίδια ανακοπή μπορεί να μετατρέψει μέσα σε λίγα λεπτά τις διακοπές σε τραγωδία.
Γονείς ταξιδεύουν από άλλη πόλη ή από άλλη χώρα για να παραλάβουν το άψυχο σώμα του παιδιού τους. Σύζυγοι και αδέλφια φτάνουν σε έναν τόπο που δεν γνωρίζουν για να πουν το πιο δύσκολο «αντίο» της ζωής τους.
Η κα Έλλη Καρανίκα περι- αυτή την πραγματικότητα με λόγια που δύσκολα αφήνουν ασυγκίνητο ακόμη και τον πιο ψύχραιμο αναγνώστη: «Ο χώρος δημιουργήθηκε για να προσφέρει λίγα λεπτά γαλήνης μέσα σε μια από τις δυσκολότερες στιγμές της ανθρώπινης εμπειρίας. Για να μπορούν οι συγγενείς να σταθούν δίπλα στον άνθρωπό τους, να πουν μια τελευταία λέξη, τα “ευχαριστώ”, τα “συγγνώμη”, τα “σ’ αγαπώ” που ανέβαλαν και δεν ειπώθηκαν».
Δεν πρόκειται για μια συμβολική χειρονομία.Πρόκειται για μια διαφορετική αντίληψη γύρω από τη φροντίδα.
Μια αντίληψη που υποστηρίζει ότι η ποιότητα ενός νοσοκομείου δεν μετριέται μόνο από τα χειρουργεία που πραγματοποιεί ή τα μηχανήματα που διαθέτει, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο στέκεται δίπλα στους ανθρώπους στις πιο ευάλωτες στιγμές της ζωής τους.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη μορφή ιατρικής.
Εκείνη που δεν θεραπεύει το σώμα, αλλά απαλύνει, όσο μπορεί, το βάρος της απώλειας.
Πίσω από αυτή την πόρτα, σ΄ ένα χώρο διακριτικό και ήσυχο, μπορούν οι οικογένειες, οι φίλοι, οι συγγενείς να αποχαιρετίσουν με αξιοπρέπεια τον δικό τους άνθρωπο
Η φροντίδα δεν σταματά όταν σταματά η καρδιά
Για δεκαετίες, η επιτυχία ενός συστήματος υγείας μετριόταν σχεδόν αποκλειστικά με αριθμούς. Πόσες ζωές σώθηκαν. Πόσες επεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν. Πόσα νέα φάρμακα προστέθηκαν στη θεραπευτική φαρέτρα.
Η σύγχρονη ιατρική, όμως, έχει αρχίσει να αξιολογεί την ποιότητα της φροντίδας και με έναν ακόμη δείκτη: τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όταν πλέον δεν μπορεί να τον θεραπεύσει.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την παρηγορική φροντίδα ως μια ολιστική προσέγγιση που στοχεύει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής όχι μόνο των ασθενών αλλά και των οικογενειών τους, μέσα από την πρόληψη και την ανακούφιση του σωματικού, ψυχολογικού, κοινωνικού και πνευματικού πόνου που συνοδεύει μια απειλητική για τη ζωή νόσο.
Με άλλα λόγια, η φροντίδα δεν σταματά όταν ο γιατρός διαπιστώσει τον θάνατο.
Εκείνη ακριβώς τη στιγμή αρχίζει μια άλλη, εξίσου δύσκολη διαδρομή.
Η διαδρομή του πένθους. Και αυτή αφορά τους ανθρώπους που μένουν πίσω.
Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Παρηγορικής Φροντίδας είναι εξίσου σαφής: η υποστήριξη της οικογένειας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ποιοτικής φροντίδας και συνεχίζεται μετά τον θάνατο του ασθενούς. Ο τρόπος με τον οποίο βιώνεται ο τελευταίος αποχαιρετισμός μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την ψυχική προσαρμογή των συγγενών και την πορεία του πένθους τους τους επόμενους μήνες.
Δεν είναι μια συμβολική ή «ρομαντική» προσέγγιση.
Είναι μια θέση που στηρίζεται στην επιστήμη.
Διεθνείς μελέτες έχουν δείξει ότι όταν οι συγγενείς έχουν τη δυνατότητα να δουν, να αγγίξουν και να αποχαιρετήσουν τον άνθρωπό τους σε ένα ασφαλές, ήρεμο και υποστηρικτικό περιβάλλον, αποδέχονται σταδιακά πιο ομαλά την πραγματικότητα της απώλειας. Αντίθετα, οι βίαιες ή απρόσωπες συνθήκες μπορούν να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο το ψυχικό τραύμα, ιδιαίτερα όταν ο θάνατος είναι αιφνίδιος ή αφορά νέο άνθρωπο.
Δεν υπάρχει «σωστός» τρόπος να πενθήσει κανείς. Υπάρχει όμως ένας περισσότερο ανθρώπινος τρόπος να αποχαιρετήσει.
Δεν είναι πολυτέλεια. Είναι δικαίωμα
Σε πολλά νοσοκομεία της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Αυστραλίας λειτουργούν εδώ και χρόνια ειδικά διαμορφωμένοι χώροι αποχαιρετισμού, γνωστοί ως Bereavement Rooms ή Family Viewing Rooms. Δεν είναι νεκροτομεία. Δεν είναι αίθουσες τελετών.
Είναι ήρεμοι, διακριτικοί χώροι, σχεδιασμένοι έτσι ώστε οι οικογένειες να μπορούν να μείνουν για λίγο μόνες με τον άνθρωπό τους, μακριά από την ένταση των Επειγόντων και την ψυχρή λειτουργικότητα των χώρων διαχείρισης των σορών.
Η ύπαρξή τους δεν θεωρείται πολυτέλεια.
Θεωρείται στοιχείο ποιοτικής περίθαλψης.
Γιατί η αξιοπρέπεια δεν διακόπτεται τη στιγμή του θανάτου.
Συνεχίζει να αφορά τον άνθρωπο που έφυγε, αλλά και εκείνους που καλούνται να συνεχίσουν τη ζωή τους χωρίς αυτόν.
Αυτό ακριβώς είναι το μήνυμα που θέλησε να μεταφέρει και η κα Έλλη Καρανίκα όταν πρότεινε τη δημιουργία του χώρου στο Νοσοκομείο της Κω.
Οι λέξεις που μένουν ανείπωτες
Υπάρχουν άνθρωποι που πρόλαβαν να πουν «σ’ αγαπώ».
Άλλοι όχι.
Υπάρχουν γονείς που δεν πρόλαβαν να αγκαλιάσουν για τελευταία φορά το παιδί τους.
Σύζυγοι που δεν πρόλαβαν να ζητήσουν συγγνώμη.
Παιδιά που δεν πρόλαβαν να πουν ένα τελευταίο «ευχαριστώ».
Η κα Έλλη Καρανίκα δεν περι- απλώς έναν χώρο.
Περι- μια στιγμή: «Για να μπορούν οι συγγενείς να σταθούν δίπλα στον άνθρωπό τους, να πουν μια τελευταία λέξη, τα “ευχαριστώ”, τα “συγγνώμη”, τα “σ’ αγαπώ” που ανέβαλαν και δεν ειπώθηκαν».
Αυτές οι τρεις λέξεις συμπυκνώνουν ίσως ολόκληρη τη φιλοσοφία της παρηγορικής φροντίδας.
Δεν αλλάζουν το τέλος μιας ζωής.
Μπορούν όμως να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο θα ζήσουν οι άνθρωποι που μένουν πίσω με αυτή την απώλεια.
Και αυτό δεν είναι μια λεπτομέρεια.
Είναι μια πράξη φροντίδας.
Όταν ένα μικρό νοσοκομείο δείχνει τον δρόμο
Η δημιουργία του χώρου «ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ» δεν ήρθε να λύσει τα χρόνια προβλήματα του Εθνικού Συστήματος Υγείας.
Δεν προσθέτει προσωπικό. Δεν μειώνει τις λίστες αναμονής. Δεν αντικαθιστά τον σύγχρονο εξοπλισμό που λείπει από πολλά νοσοκομεία.
Υπενθυμίζει, όμως, κάτι εξίσου σημαντικό.
Ότι η ποιότητα της περίθαλψης δεν μετριέται μόνο με τις θεραπείες που παρέχονται όσο ο άνθρωπος ζει, αλλά και με τον τρόπο που το σύστημα υγείας τον συνοδεύει μέχρι το τέλος και στέκεται δίπλα σε εκείνους που συνεχίζουν τη ζωή τους μετά την απώλειά του.
Δύο χώροι, μία φιλοσοφία
Οι «ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ» δεν αποτελούν τη μοναδική πρωτοβουλία που γεννήθηκε μέσα από το Ιατρείο Πόνου και Παρηγορικής Φροντίδας του Νοσοκομείου Κω.
Δύο χρόνια νωρίτερα είχε δημιουργηθεί η «ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ», ένας χώρος βραχείας νοσηλείας όπου κυρίως ογκολογικοί ασθενείς μπορούν να λάβουν ασφαλή ρύθμιση ισχυρών αναλγητικών, αντιμετώπιση δύσκολων συμπτωμάτων τελικού σταδίου και εξειδικευμένη υποστήριξη πριν επιστρέψουν στο σπίτι τους. Μάλιστα, η λειτουργία του προηγήθηκε του πρόσφατου σχεδιασμού του Υπουργείου Υγείας για την ανάπτυξη αντίστοιχων μονάδων στα νοσοκομεία της χώρας.
Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι η καινοτομία δεν γεννιέται αποκλειστικά στα μεγάλα πανεπιστημιακά νοσοκομεία ούτε προκύπτει πάντοτε μέσα από κεντρικές αποφάσεις.
Συχνά ξεκινά από ανθρώπους που ακούν.
Που παρατηρούν.
Που αφουγκράζονται ανάγκες τις οποίες οι περισσότεροι θεωρούν αυτονόητες ή απλώς αόρατες.
Όπως επισημαίνει η ίδια η κα Καρανίκα: «Δεν είναι απαραίτητο να προηγούνται πάντα διατάξεις και νομοθετήματα προκειμένου να γίνονται κάποιες χωροταξικές και λειτουργικές παρεμβάσεις που κρίνονται σημαντικές σε ένα νοσοκομείο. Η έγκαιρη αναγνώριση αναγκών στο νοσοκομείο μιας μικρής κοινωνίας μπορεί να οδηγήσει σε βελτιωτικές αλλαγές, ακόμη και να προηγούνται των κεντρικών σχεδιασμών στον χώρο της υγείας».
Η σκέψη αυτή συνοψίζει μια ολόκληρη φιλοσοφία.
Η πραγματική μεταρρύθμιση στην Υγεία δεν ξεκινά πάντα από έναν νόμο.
Ξεκινά από κάποιον που βλέπει τον άνθρωπο εκεί όπου οι άλλοι βλέπουν μόνο μια διαδικασία.
Ο πολιτισμός μιας κοινωνίας φαίνεται στις πιο σιωπηλές στιγμές της
Τα τελευταία χρόνια η διεθνής επιστημονική κοινότητα χρησιμοποιεί ολοένα και περισσότερο τον όρο person-centredcare — ανθρωποκεντρική φροντίδα.
Δεν πρόκειται για έναν ακόμη επιστημονικό όρο.
Πρόκειται για μια διαφορετική φιλοσοφία, σύμφωνα με την οποία ένα σύγχρονο σύστημα υγείας οφείλει να σέβεται όχι μόνο τη νόσο, αλλά και τις αξίες, τις ανάγκες και τις επιθυμίες του ανθρώπου και της οικογένειάς του σε κάθε στάδιο της ζωής. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Παρηγορικής Φροντίδας θεωρούν ότι η αξιοπρέπεια, η επικοινωνία, η ανακούφιση του ψυχικού πόνου και η υποστήριξη των συγγενών αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ποιοτικής φροντίδας.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, οι «ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ» και η «ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ» δεν είναι απλώς δύο νέοι χώροι μέσα σε ένα νοσοκομείο.
Είναι δύο διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ιδέας.
Η μία φροντίζει τον άνθρωπο όσο ζει.
Η άλλη φροντίζει εκείνους που συνεχίζουν να ζουν μετά την απώλειά του.
Το τελευταίο «αντίο» είναι υπόθεση πολιτισμού
Στη δημόσια συζήτηση για την Υγεία κυριαρχούν, εύλογα, οι ελλείψεις προσωπικού, οι λίστες αναμονής, οι υποδομές και η πρόσβαση στις υπηρεσίες.
Όλα αυτά είναι κρίσιμα.
Υπάρχουν, όμως, και παρεμβάσεις που δεν απαιτούν εκατομμύρια ευρώ ούτε πολύπλοκες νομοθετικές αλλαγές.
Απαιτούν κυρίως ευαισθησία.
Διορατικότητα.
Και την απόφαση να αναγνωριστεί μια ανάγκη που μέχρι χθες περνούσε απαρατήρητη.
Η λέξη «ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ» ίσως να είναι η πιο εύστοχη επιλογή για αυτόν τον χώρο.
Μία μόνο λέξη.
Χωρίς θρησκευτικούς διαχωρισμούς.
Χωρίς πολιτισμικά στεγανά.
Χωρίς στόμφο.
Όπως - η Έλλη Καρανίκα: «Δεν περι- μόνο έναν χώρο. Περι- μια στιγμή: τη στιγμή που η αγάπη συναντά τη μνήμη και ο αποχωρισμός γίνεται ένας τελευταίος δεσμός ανάμεσα σε αυτούς που φεύγουν και σε αυτούς που μένουν».
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη πρόοδος στην Υγεία να μη βρίσκεται πάντα σε ένα νέο φάρμακο, σε ένα ρομποτικό χειρουργείο ή σε μια καινοτόμο θεραπεία.
Ίσως να βρίσκεται σε ένα ήσυχο δωμάτιο.
Σε μια πολυθρόνα δίπλα σε έναν αγαπημένο άνθρωπο.
Σε λίγα λεπτά ιδιωτικότητας πριν από τον οριστικό αποχωρισμό.
Σε έναν χώρο όπου μπορούν να ειπωθούν, χωρίς βιασύνη, οι πιο σημαντικές λέξεις της ζωής.
Ένα «ευχαριστώ».
Μια «συγγνώμη».
Ένα «σ’ αγαπώ».
Γιατί ο τελευταίος αποχαιρετισμός δεν αλλάζει το τέλος μιας ζωής.
Μπορεί, όμως, να αλλάξει για πάντα τον τρόπο με τον οποίο θα μάθουν να ζουν με αυτή την απώλεια όσοι μένουν πίσω.
Και ίσως εκεί να κρίνεται, τελικά, ο πραγματικός πολιτισμός ενός συστήματος υγείας. Όχι μόνο από το πώς προστατεύει τη ζωή, αλλά και από το πώς τιμά τον θάνατο και αγκαλιάζει, με σεβασμό και ανθρωπιά, εκείνους που συνεχίζουν το δύσκολο ταξίδι του πένθους.
[penci_related_posts title=”ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:” number=”8″ style=”grid” align=”none” displayby=”cat” orderby=”random”]
