Μπορεί να έχεις στόχους, να είσαι παραγωγικός ή ακόμη και αντικειμενικά επιτυχημένος, αλλά παρ’ όλα αυτά να νιώθεις ανικανοποίητος από τη ζωή σου. Δεν είναι θέμα «μιζέριας» ή «απληστίας», αλλά ανισορροπίας, όπως σημειώνει ο ψυχολόγος Mark Travers στο Psychology Today.
Ένα από τα πιο χρήσιμα θεωρητικά μοντέλα για να κατανοήσουμε αυτή την ανισορροπία προέρχεται από τον ανθρωπιστικό ψυχολόγο Abraham Maslow και την περίφημη «Ιεράρχηση των Αναγκών» του.
Το μοντέλο αυτό παρουσιάζεται συνήθως ως μια πολυεπίπεδη πυραμίδα: στη βάση βρίσκονται οι βασικές φυσιολογικές ανάγκες, ακολουθούν η ασφάλεια, η αγάπη και η αίσθηση του ανήκειν, η αυτοεκτίμηση και, στην κορυφή, η αυτοπραγμάτωση.
Αν και αρκετοί επικριτές έχουν επισημάνει σωστά ότι η ιεράρχηση αυτή δεν λειτουργεί πάντα γραμμικά, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο Maslow είχε τουλάχιστον εν μέρει δίκιο: υπάρχουν διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπινων αναγκών που επηρεάζουν την ευημερία μας με διακριτούς και μετρήσιμους τρόπους.
Σε μεγάλη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Personality and Social Psychology, οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από περισσότερους από 60.000 συμμετέχοντες σε 123 χώρες και διαπίστωσαν ότι η κάλυψη των αναγκών που περι- ο Maslow, όπως η βασική ασφάλεια, η αίσθηση του ανήκειν και ο σεβασμός, προέβλεπαν ανεξάρτητα τόσο την ικανοποίηση από τη ζωή όσο και τα θετικά συναισθήματα.
Το σημαντικό είναι ότι η κάλυψη των αναγκών που βρίσκονται ψηλότερα στην πυραμίδα δεν ακυρώνει αυτές που είναι χαμηλότερα. Με άλλα λόγια, δεν «ξεπερνάς» ποτέ την ανάγκη για ασφάλεια ή σύνδεση μόνο και μόνο επειδή αναζητάς νόημα ή προσωπική εξέλιξη.
Από αυτή την οπτική, όταν κάποιος νιώθει διαρκώς ανικανοποίητος, συχνά συμβαίνει επειδή επενδύει υπερβολικά σε ένα επίπεδο αναγκών ενώ παραμελεί τα υπόλοιπα.
1. Η ασφάλεια είναι απαραίτητη για να φτάσεις στην αυτοπραγμάτωση
Η φιλοδοξία θεωρείται σήμερα ένα ιδιαίτερα επιθυμητό χαρακτηριστικό, ειδικά στη δυτική κουλτούρα. Αντίθετα, η σταθερότητα συχνά υποτιμάται. Ενθαρρυνόμαστε να παίρνουμε ρίσκα, να αλλάζουμε καριέρα, να ξεκινάμε επιχειρήσεις και να προσπαθούμε συνεχώς να «ανεβαίνουμε επίπεδο».
Ο Maslow, όμως, υποστήριζε ότι οι ανάγκες ασφάλειας, όπως η οικονομική σταθερότητα, η υγεία και η προβλεψιμότητα, αποτελούν αδιαπραγμάτευτο ψυχολογικό θεμέλιο. Όταν αυτό το θεμέλιο είναι ασταθές, το νευρικό σύστημα παραμένει σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής, όσο επιτυχημένος ή φιλόδοξος κι αν είναι κάποιος.
Η έρευνα επιβεβαιώνει έντονα αυτή τη θεωρία. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Science έδειξε ότι η οικονομική ανασφάλεια μειώνει σημαντικά τη γνωστική μας ικανότητα. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται οικονομικά ευάλωτοι, μεγάλο μέρος της πνευματικής τους ενέργειας καταναλώνεται σε βραχυπρόθεσμες ανησυχίες. Αυτό δυσκολεύει τον σχεδιασμό, τη συγκέντρωση και τη λήψη αποφάσεων για το μέλλον. Με λίγα λόγια, η αστάθεια δυσκολεύει τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι αυτό που προβλέπει περισσότερο την ικανοποίηση από τη ζωή δεν είναι μόνο το εισόδημα, αλλά κυρίως το αίσθημα ασφάλειας. Δεν είναι δηλαδή ο πλούτος από μόνος του που έχει σημασία, αλλά το κατά πόσο νιώθεις ασφαλής. Για τους περισσότερους ανθρώπους, βέβαια, αυτά τα δύο συνδέονται στενά.
Παρόλα αυτά, πολλοί άνθρωποι με υψηλές φιλοδοξίες συνεχίζουν να κυνηγούν την αυτοπραγμάτωση, τη δημιουργικότητα, την επιχειρηματικότητα ή την προσωπική επανεκκίνηση ενώ είναι μόνιμα εξαντλημένοι, αγχωμένοι οικονομικά ή υπερφορτωμένοι. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το αποτέλεσμα είναι η εξουθένωση που μεταμφιέζεται σε «μεγάλα όνειρα» ή ασταμάτητη δουλειά.
Αν λοιπόν νιώθεις συνεχώς κουρασμένος ή διαρκώς σε ένταση ενώ κυνηγάς στόχους που θεωρητικά θα έπρεπε να σου δίνουν νόημα, ίσως οι ανάγκες ασφάλειάς σου να παραμένουν ακάλυπτες. Πολύ συχνά, για να φτάσεις ψηλότερα, πρέπει πρώτα να σταθεροποιήσεις το έδαφος κάτω από τα πόδια σου.
2. Η ανάγκη για σύνδεση παραμένει θεμελιώδης
Ο Maslow τοποθέτησε την αγάπη και την αίσθηση του ανήκειν στο κέντρο της πυραμίδας του και όχι κοντά στην κορυφή. Ο λόγος είναι ότι οι άνθρωποι είναι βαθιά κοινωνικά όντα. Η σύνδεση δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά βασική ανάγκη.
Οι περισσότεροι γνωρίζουν πόσο επιβλαβής μπορεί να είναι η μοναξιά για την ψυχική υγεία. Πολύ λιγότεροι όμως αντιλαμβάνονται ότι οι συνέπειές της επηρεάζουν και τη σωματική υγεία.
Όπως σημειώνει μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο Perspectives on Psychological Science, η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της επίδρασης, οι έρευνες τη συγκρίνουν με το κάπνισμα 15 τσιγάρων την ημέρα. Μάλιστα, η κοινωνική απομόνωση αποδείχθηκε πιο επιβλαβής ακόμη και από την παχυσαρκία ή τη σωματική αδράνεια.
Μέσα από αυτή την οπτική, είναι λογικό το αίσθημα του ανήκειν να θεωρείται μία από τις πιο θεμελιώδεις ανθρώπινες ανάγκες. Παρ’ όλα αυτά, η σύγχρονη ζωή συχνά το διασπά. Η εξ αποστάσεως εργασία μειώνει την καθημερινή επαφή με άλλους ανθρώπους, τα social media προσφέρουν ορατότητα αλλά όχι πραγματική οικειότητα, ενώ η κουλτούρα της συνεχούς επίτευξης μάς ωθεί να δίνουμε μεγαλύτερη αξία στον ανταγωνισμό παρά στη σύνδεση.
Το αποτέλεσμα είναι ότι μπορούμε να επικοινωνούμε συνεχώς με άλλους ανθρώπους και ταυτόχρονα να νιώθουμε βαθιά μόνοι. Όταν η ανάγκη για σύνδεση μένει ανεκπλήρωτη, ακόμη και οι μεγαλύτερες επιτυχίες αρχίζουν να μοιάζουν κενές. Η επιτυχία γίνεται απομονωτική αντί να έχει νόημα και το κίνητρο χάνει τη σταθερότητά του, επειδή απουσιάζει η κοινωνική ενίσχυση πίσω από τους στόχους μας.
Χωρίς την αίσθηση του ανήκειν είναι δύσκολο να καλύψουμε τις ανάγκες αυτοεκτίμησης και αυτοπραγμάτωσης. Γιατί ακόμη κι αν πετύχουμε, η επιτυχία δύσκολα θα μοιάζει πραγματικά ικανοποιητική χωρίς ανθρώπους να τη μοιραστούμε μαζί τους.
3. Aυτοεκτίμησή μέσω εξωτερικής επιβεβαίωσης
Στο μοντέλο του Maslow, η αυτοεκτίμηση βρίσκεται ακριβώς κάτω από την αυτοπραγμάτωση. Περιλαμβάνει τόσο τον αυτοσεβασμό και την εσωτερική αυτοπεποίθηση όσο και την αναγνώριση από τους άλλους. Θεωρητικά, η αυτοεκτίμηση θα έπρεπε να λειτουργεί ως κινητήριος δύναμη για την ανάπτυξή μας. Στην πράξη όμως, πολλοί άνθρωποι τη συνδέουν με ασταθείς εξωτερικούς δείκτες, όπως τα likes στα social media, οι προαγωγές και η παραγωγικότητα στη δουλειά ή ακόμη και η εμφάνιση.
Η έρευνα επιβεβαιώνει το συναισθηματικό κόστος αυτής της προσέγγισης. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Abnormal Child Psychology έδειξε ότι η σύγκριση στα social media συνδέεται με αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης και χαμηλότερη αυτοεκτίμηση. Όσο περισσότερο κάποιος βασίζει την αξία του στην online αποδοχή, τόσο πιο ασταθής γίνεται η συναισθηματική του κατάσταση.
Είναι πλέον καλά τεκμηριωμένο ότι όταν η αυτοαξία μας εξαρτάται από εξωτερικές επιτυχίες, βιώνουμε μεγαλύτερο άγχος, αμυντικότητα και συναισθηματική αστάθεια. Από την οπτική του Maslow, αυτό συμβαίνει επειδή η αυτοπραγμάτωση δεν είναι εφικτή όταν η αυτοεκτίμηση εξαρτάται αποκλειστικά από εξωτερική επιβεβαίωση. Μπορεί να αναζητάς νόημα, αλλά αν η αξία σου βασίζεται στη συνεχή αποδοχή των άλλων, ακόμη και μια μικρή αποτυχία μπορεί να μοιάζει καταστροφική.
Γι’ αυτό αξίζει να αναρωτηθείς: νιώθεις ότι η αξία σου παραμένει σταθερή ακόμη κι όταν δεν πετυχαίνεις κάτι συγκεκριμένο; Μήπως οι αποτυχίες ή οι περίοδοι στασιμότητας απειλούν την ταυτότητά σου; Αν ναι, ίσως κυνηγάς στόχους περισσότερο για επιβεβαίωση παρά για ουσιαστικό νόημα.
Μια υγιής, εσωτερικά θεμελιωμένη αυτοεκτίμηση δεν θα μειώσει τις φιλοδοξίες ή τα όνειρά σου. Δεν χρειάζεσαι εξωτερικούς δείκτες για να θεωρείσαι επιτυχημένος. Αντίθετα, όλα δείχνουν ότι μια σταθερή αυτοεκτίμηση κάνει τις φιλοδοξίες πιο ανθεκτικές και ισορροπημένες.
Η πραγματική πληρότητα στη ζωή δεν απαιτεί να ανεβαίνουμε ασταμάτητα προς τα πάνω. Χρειάζεται μόνο να βρούμε ισορροπία ανάμεσα στα διαφορετικά επίπεδα ευημερίας.
[penci_related_posts title=”ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:” number=”8″ style=”grid” align=”none” displayby=”cat” orderby=”random”]
