Επιστήμονες εξηγούν γιατί ορισμένα έντομα προκαλούν ακραίο πόνο και τι αποκαλύπτει η περίφημη «κλίμακα πόνου» από μελέτες
Το τσίμπημα εντόμου, είναι για τους περισσότερους μια γνώριμη εμπειρία. Κάποια τσιμπήματα προκαλούν έναν στιγμιαίο ερεθισμό, ενώ άλλα περιγράφονται ως εξαιρετικά επώδυνα, ακόμη και βασανιστικά.
Η επιστημονική προσπάθεια να κατανοηθεί και να συγκριθεί αυτός ο πόνος οδήγησε στη δημιουργία μιας ιδιαίτερης κλίμακας: της λεγόμενης «κλίμακας πόνου από τσιμπήματα εντόμων» (Schmidt Sting Pain Index). Η κλίμακα αυτή αναπτύχθηκε από τον Αμερικανό εντομολόγο και νομπελίστα, Τζάστιν Σμιντ, ερευνητή στο Carl Hayden Bee Research Center στην Αριζόνα.
Τσίμπημα εντόμου – Η επιστημονική «κλίμακα του πόνου»
Η προσέγγιση του Σμιντ ήταν ασυνήθιστη αλλά συστηματική. Κατά τη διάρκεια της καριέρας του, δέχθηκε περισσότερα από 1.000 τσιμπήματα από τουλάχιστον 96 διαφορετικά είδη εντόμων και κατέγραφε κάθε εμπειρία με ακρίβεια. Στην πραγματικότητα δεν καθόταν να τον τσιμπήσπουν τα έντομα, αλλά υπέβαλε τον εαυτό του σε εγχύσεις με το δηλητήριο εντόμων, ώστε να παρατηρήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια την αντίδραση του οργανισμού.
Με βάση αυτές τις παρατηρήσεις, δημιούργησε μια κλίμακα από το 1 έως το 4:
- Επίπεδο 1: Ήπιος, σύντομος πόνος, σχεδόν ανεπαίσθητος
- Επίπεδο 2: Πόνος πιο έντονος, όπως αυτός από μέλισσα ή σφήκα
- Επίπεδο 3: Έντονος και επίμονος πόνος
- Επίπεδο 4: Ο πιο ακραίος πόνος, που περιγράφεται ως εξουθενωτικός
Για να αποδώσει καλύτερα την εμπειρία, ο Σμιντ χρησιμοποιούσε παραστατικές περιγραφές. Για παράδειγμα, ένα τσίμπημα χαμηλής έντασης το περιέγραφε ως «σχεδόν ευχάριστο», ενώ σε πιο έντονα επίπεδα μιλούσε για αίσθηση καψίματος ή διάτρησης.
Το πιο επώδυνο τσίμπημα: το «μυρμήγκι-σφαίρα»
Στο επίπεδο 4 της κλίμακας, στον πιο ακραίο πόνο, ο Σμιντ τοποθέτησε το τσίμπημα του μυρμηγκιού Paraponera clavata, γνωστού ως «bullet ant» (μυρμήγκι-σφαίρα), που ζει στη Νότια Αμερική.
Ο Σμιντ περιέγραψε τον πόνο ως «καθαρό, έντονο και εκτυφλωτικό», παρομοιάζοντάς τον με το να περπατά κανείς πάνω σε αναμμένα κάρβουνα με ένα καρφί στο πόδι.
Ο πόνος δεν είναι μόνο έντονος, αλλά και παρατεταμένος, καθώς μπορεί να διαρκέσει έως και 24 ώρες και να συνοδεύεται από συμπτώματα όπως τρόμο και μυϊκή αδυναμία.
Στην ίδια κατηγορία ανήκουν και άλλα έντομα, όπως ορισμένες σφήκες, των οποίων τα τσιμπήματα έχουν επίσης χαρακτηριστεί ως εξαιρετικά επώδυνα.
Ο «διάδοχος» και οι ανακαλύψεις του
Ο Σμιντ πέθανε το 2023 από επιπλοκές της νόσου του Πάρκινσον, αφήνοντας πίσω του ένα σημαντικό έργο. Μετά τον θάνατό του, ένας άτυπος «διάδοχος» της δουλειάς του θεωρείται ο Κογιάοτ Πίτερσον, δημιουργός περιεχομένου στο YouTube και παρουσιαστής του καναλιού Brave Wilderness.
Ο Πίτερσον δεν είναι επιστήμονας με την τυπική έννοια, ωστόσο έχει γίνει γνωστός για την προσπάθειά του να αναπαραστήσει στην πράξη την εμπειρία των τσιμπημάτων. Χρησιμοποιώντας την κλίμακα του Σμιντ ως οδηγό, επιχείρησε να εξετάσει αν υπάρχουν και άλλα είδη που θα μπορούσαν να καταταγούν στο ανώτατο επίπεδο.
Ταξιδεύοντας σε διάφορες περιοχές του κόσμου, δοκίμασε τσιμπήματα από περίπου 30 είδη εντόμων. Με βάση την εμπειρία του, πρότεινε ότι δύο ακόμη έντομα αξίζουν να ενταχθούν στο επίπεδο 4 της κλίμακας: η ιαπωνική γιγάντια σφήκα και η λεγόμενη σφήκα-δήμιος (Polistes carnifex).
Ο ίδιος περιέγραψε το τσίμπημα της ιαπωνικής γιγάντιας σφήκας ως εξαιρετικά βίαιο και άμεσο, παρομοιάζοντάς το με ένα δυνατό χτύπημα στο πρόσωπο. Το έντομο αυτό, που προέρχεται από την Ασία, είχε εμφανιστεί για ένα διάστημα και στις βορειοδυτικές περιοχές των ΗΠΑ, προκαλώντας ανησυχία.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Πίτερσον, το πιο έντονο και παρατεταμένο τσίμπημα που βίωσε ήταν αυτό της σφήκας-δήμιου. Ο πόνος, όπως ανέφερε, διήρκεσε έως και 12 ώρες, ενώ οι επιπτώσεις του δηλητηρίου παρέμειναν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, επηρεάζοντας το σημείο του τσιμπήματος ακόμη και μετά την υποχώρηση του αρχικού πόνου.
Οι εμπειρίες αυτές, αν και δεν αποτελούν τυπική επιστημονική μέθοδο, αναδεικνύουν πόσο έντονος μπορεί να είναι ο πόνος από ορισμένα έντομα και επιβεβαιώνουν τη βασική ιδέα που είχε διατυπώσει ο Σμιντ: ότι τα πιο επώδυνα τσιμπήματα λειτουργούν ως ισχυρός μηχανισμός άμυνας στη φύση.
Γιατί κάποια τσιμπήματα πονάνε τόσο πολύ
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ο έντονος πόνος δεν είναι τυχαίος. Αντίθετα, αποτελεί εξελικτικό μηχανισμό άμυνας. Τα έντομα που ζουν σε κοινωνίες, όπως οι μέλισσες, οι σφήκες και τα μυρμήγκια, έχουν αναπτύξει ισχυρά δηλητήρια που προκαλούν έντονο πόνο, αποτρέποντας τους θηρευτές.
Ο πόνος λειτουργεί ως «σήμα κινδύνου». Ακόμη και αν το δηλητήριο δεν είναι θανατηφόρο, η ένταση της εμπειρίας είναι αρκετή για να αποτρέψει έναν πιθανό εχθρό από το να επιτεθεί ξανά.
Τι δείχνουν οι μελέτες
Η έρευνα γύρω από τα δηλητήρια των εντόμων δεν περιορίζεται μόνο στην κατανόηση του πόνου. Οι επιστήμονες μελετούν επίσης τη χημική σύσταση των δηλητηρίων, καθώς ορισμένες ουσίες μπορεί να έχουν μελλοντικές ιατρικές εφαρμογές.
Παράλληλα, η εργασία του Σμιντ, που τιμήθηκε και με το βραβείο Ig Nobel το 2015, ανέδειξε έναν απρόσμενο αλλά σημαντικό τομέα της βιολογίας: το πώς η αίσθηση του πόνου συνδέεται με την επιβίωση και την εξέλιξη των ειδών.
ΠΗΓΗ: bbc
Φωτογραφία: istock
