Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, ένα ταξίδι μέσα στον χρόνο για το πώς η κοινωνία αντιμετώπισε -και επιτέλους αρχίζει να κατανοεί- ένα από τα πιο φυσικά στάδια της γυναικείας ζωής.
Της Αθανασίας Παππά*
Στις 8 Μαρτίου, όταν ο κόσμος γιορτάζει την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, συνήθως συζητάμε για ισότητα στον χώρο εργασίας, για δικαιώματα, για εκπροσώπηση. Σπάνια όμως φτάνουμε σε μια συνομιλία που αφορά εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως και παραμένει, ακόμα και σήμερα, βαριά φορτωμένη με στίγμα και σιωπή: την εμμηνόπαυση.
Κι όμως, η ιστορία αυτής της σιωπής λέει πολλά για το πώς οι κοινωνίες έβλεπαν — και εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να βλέπουν — τη γυναίκα.
Η Αρχαιότητα: Η Γυναίκα μέσα από το Πρίσμα της Αναπαραγωγής
Στην αρχαία ελληνική σκέψη, όπως αποτυπώνεται σε φιλοσοφικά και ιατρικά κείμενα της εποχής, η γυναίκα αντιμετωπιζόταν κατά κύριο λόγο μέσα από τη βιολογική της λειτουργία. Η γόνιμη ηλικία ήταν το αποκλειστικό μέτρο της κοινωνικής της αξίας. Οι αρχαίοι ιατροί, ακολουθώντας τη χημική θεωρία που κυριαρχούσε στην ιατρική σκέψη για αιώνες, ερμήνευαν κάθε γυναικεία βιολογική αλλαγή ως ανισορροπία — τοποθετώντας πάντα τη γυναίκα σε μειονεκτική θέση απέναντι στον «ισορροπημένο» άνδρα.
Στη Ρώμη, γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας ήταν πρακτικά αόρατες στη δημόσια ζωή· η ταυτότητά τους εξαντλούνταν στη μητρότητα, και μετά από αυτήν, η κοινωνία δεν τις αναγνώριζε με τον ίδιο τρόπο.
Μεσαίωνας και Αναγέννηση
Ο Φόβος απέναντι στο Άγνωστο Κατά τον Μεσαίωνα, σύμφωνα με ιστορικές μελέτες της εποχής, η παύση της εμμήνου ρύσεως δεν αντιμετωπιζόταν ως φυσιολογική βιολογική μετάβαση. Μεσαιωνικά ιατρικά και θεολογικά κείμενα απέδιδαν σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας ιδιότητες που σήμερα φαίνονται εξωφρενικές, συνδέοντάς τες με σκοτεινές δυνάμεις ή επικίνδυνες επιρροές. Ιστορικοί έχουν επισημάνει ότι η κοινωνική περιθωριοποίηση γυναικών που δεν εντάσσονταν πλέον στον αναπαραγωγικό ρόλο ήταν ένα διαδεδομένο φαινόμενο στη μεσαιωνική Ευρώπη, αν και οι ερμηνείες των ιστορικών διαφέρουν ως προς την έκταση και τις αιτίες του.
Η Αναγέννηση έφερε πρόοδο στις επιστήμες, αλλά η γυναίκα παρέμεινε αντικείμενο μελέτης και όχι υποκείμενο της δικής της ιστορίας. Οι πρώτοι συστηματικοί ιατρικοί κώδικες που περιέγραψαν την εμμηνόπαυση την αντιμετώπιζαν ως απώλεια και φθορά — μια γλώσσα που αποκαλύπτει πολλά για την οπτική εκείνης της εποχής.
19ος και 20ός Αιώνας: Η Ιατρικοποίηση της Γυναίκας
Ο 19ος αιώνας έφερε την «επίσημη» ιατρική αναγνώριση της εμμηνόπαυσης — Γάλλοι γιατροί επινόησαν τον όρο «ménopause» — αλλά και πάλι με τρόπο που σήμερα θα μας φαινόταν εξωφρενικός. Τα συμπτώματα που βίωναν οι γυναίκες, απολύτως εξηγήσιμα από βιολογικές αλλαγές, συνδέθηκαν με νευρασθένεια, υστερία και ψυχική αστάθεια. Γυναίκες κλείνονταν σε σανατόρια ή αντιμετωπίζονταν ως ψυχικά ασθενείς, αντί να λαμβάνουν την ιατρική φροντίδα που τους άξιζε.
Στα μέσα του 20ού αιώνα, ο Αμερικανός γυναικολόγος Robert Wilson δημοσίευσε το βιβλίο «Feminine Forever» (1966) — ένα από τα πιο τεκμηριωμένα παραδείγματα της αντίληψης εκείνης της εποχής. Υποστήριζε ότι η εμμηνόπαυση είναι «ασθένεια από ανεπάρκεια ορμονών» και ότι χωρίς ορμονοθεραπεία η γυναίκα καταδικάζεται σε «ζωντανό θάνατο». Η γλώσσα ήταν αποκαλυπτική: η γυναίκα ως ατελής χωρίς τη βιολογική της «λειτουργία». Αν και η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης έφερε αργότερα πραγματική ανακούφιση σε πολλές γυναίκες, το αρχικό πλαίσιο παρέμενε βαθιά προβληματικό.
Σήμερα: Η στροφή που αρχίζει, αλλά δεν έχει ολοκληρωθεί
Το 2026, η συνομιλία αλλάζει. Διάσημες γυναίκες — από ηθοποιούς έως επιχειρηματίες και αθλήτριες — μιλούν δημόσια για την εμμηνόπαυσή τους. Χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία εισήγαγαν νόμους για την προστασία των εργαζόμενων γυναικών που βιώνουν συμπτώματα εμμηνόπαυσης στον χώρο εργασίας. Η επιστήμη επενδύει περισσότερο από ποτέ σε έρευνες για γυναικεία υγεία. Η αφήγηση μεταβάλλεται: από «παρακμή» σε «μετάβαση», από «ανεπάρκεια» σε «νέα φάση».
Ωστόσο, ο δρόμος παραμένει μακρύς. Σε πολλές κοινωνίες, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής, η εμμηνόπαυση εξακολουθεί να συζητείται ψιθυριστά. Γυναίκες αντιμετωπίζουν συμπτώματα για χρόνια χωρίς να ζητούν βοήθεια, από ντροπή ή άγνοια. Γιατροί δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς σε θέματα εμμηνοπαυσιακής υγείας. Εργοδότες αδυνατούν να κατανοήσουν τι σημαίνει για μια γυναίκα στα πενήντα της να εργάζεται με έντονες εξάψεις, χωρίς ύπνο και με επηρεασμένη συγκέντρωση.
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας μάς υπενθυμίζει ότι η ισότητα δεν αφορά μόνο τον μισθό ή την πρόσβαση στην εξουσία. Αφορά και το δικαίωμα κάθε γυναίκας να βιώνει κάθε στάδιο της ζωής της με αξιοπρέπεια, ενημέρωση και υποστήριξη. Η εμμηνόπαυση δεν είναι το τέλος κάποιου πράγματος — είναι μια μετάβαση που, αν αντιμετωπιστεί σωστά, μπορεί να είναι αρχή μιας βαθύτερης αυτογνωσίας και ελευθερίας.
Ήρθε η ώρα να σπάσουμε τη σιωπή. Για όλες τις γυναίκες που πέρασαν μόνες αυτή τη διαδρομή, και για εκείνες που έρχονται.
- Η Αθανασία Παππά, είναι Επισκέπτρια Υγείας και Πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εμμηνόπαυσης (ΕΛΕΤΕΜ)
